Eigi að „brenna barnaverndarkerfið til grunna og byrja aftur“

Þangað var fjöldi barna sendur í vistun á að minnsta kosti 27 ára tímabili frá 1975 til 2002. Fjöldi þeirra hefur greint frá því að hafa verið beittur ofbeldi.

Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra kynnti í síðustu viku fjórþættar aðgerðir sem gripið verður til vegna barna sem beitt voru ofbeldi í Bakkakoti. Í aðgerðunum felst að staða vistbarna á Bakkakoti verði rannsökuð, að þeim verði boðin sálfræðiaðstoð, að gerð verði úttekt á stöðu fósturbarna á Íslandi og að sanngirnisbótakerfið verði endurskoðað.

Unnar segir í grein sinni að umræðan um Bakkakot hafi að mestu snúist um að þar hafi verið gerð mistök og að brotalamir hafi verið í barnaverndarkerfinu. Hann segir þessa nálgun í umræðu skiljanlega en ranga að hans mati.

„Vandinn er ekki að kerfið hafi brugðist. Vandinn er að kerfið virkaði nákvæmlega eins og það var hannað til að virka.“

Barnaverndarkerfið hafi verið byggt upp sem lokað valdkerfi þar sem ákvarðanir eru teknar innan stjórnsýslunnar og með takmarkaðri aðkomu utanaðkomandi. Það sé veikt eftirlit og börn og foreldrar þeirra hafi fá tækifæri til að raunverulega hafa áhrif á mál sín.

„Í slíku kerfi er ekki óeðlilegt að viðvaranir falli á milli, ábyrgð verði útvötnuð og alvarlegir ágallar haldist óbreyttir árum saman.“

Hann segir kerfið skipulagt þannig að traust sé sjálfgefið inn á við en það sé á sama tíma tortryggni út á við. Ábendingar um kerfið séu túlkaðar sem árás frekar en upplýsingar sem kalli á sjálfstæða athugun.

„Þetta setur einstaklinga sem lenda í völundarhúsi kerfisins í ómögulega stöðu því þeir eru jú valdaminni en kerfið sem veður áfram með vald sitt. Þegar eftirlit fer fram er það iðulega formfast innra eftirlit sem oftar en ekki er framkvæmt af tengdum aðilum. Fjarlægð valds og eftirlit er því ekkert. Þetta er ekki slys. Þetta er hönnun.“

Stjórnvaldsákvörðun að taka barn um umsjá foreldra

Unnar bendir á að þegar barn er tekið úr umsjá foreldra sinna og falið öðrum sé það ekki aðeins félagslegt inngrip heldur líka stjórnvaldsákvörðun og að henni fylgi gríðarlegar afleiðingar.

„Samt er kerfið þannig úr garði gert að þegar eitthvað fer úrskeiðis er afar erfitt að greina hver beri ábyrgð og enn erfiðara að kalla hana fram. Ábyrgðin leysist upp í ferlum, nefndum, samningum og verkaskiptingu.“

Villandi að tala um mistök eða frávik

Unnar segir það villandi í umfjöllun um Bakkakot að talað sé um einstakt mál eða frávik. Aðstæður á Bakkakoti séu ekki undantekning frá reglunni heldur birtingarmynd hennar. Kerfið sé hannað til að vernda sig sjálft og viðhalda þöggun. Það vinni

„Raunveruleg umræða um umbætur getur ekki hafist fyrr en við hættum að spyrja hvaða starfsmenn brugðust og byrjum að spyrja hvaða kerfi leyfði að enginn þyrfti að bera ábyrgð. Ekki hvort eftirlit hafi verið ófullnægjandi, heldur hvort eftirlitið hafi yfirhöfuð verið hugsað sem raunverulegt aðhald eða aðeins sem staðfesting á því sem kerfið vildi sjálft sjá,“ segir Unnar.

Hann varar við því að verði áfram fjallað um málið sem „mistök“ muni næsta sem gæti komið upp svo líta út eins og „slysið sem enginn sá fyrir“. Hann segir nauðsynlegt að viðurkenna að vandinn sé fólginn í því hvernig kerfið sé hannað.

„… það er ekki auðvelt að horfast í augu við að kerfið sem við áttum að treysta hafi verið byggt meðvitað svona en lausnin er ekki að plástra barnaverndarkerfið heldur endurhugsa það frá grunni og byggja nýtt. Við eigum bókstaflega að brenna núverandi kerfi til grunna og byrja aftur.“

Vilja óháða rannsókn á eftirliti

Fleiri hafa lagt fram svipaða kröfu og Unnar. Kristín I. Pálsdóttir, framkvæmdastýra Rótarinnar, sagði nauðsynlegt fyrir framtíð barnaverndar- og meðferðakerfisisins alls að allur starfstími Barnaverndarstofu, frá 1995 til 2021, verði gerður upp. Það sagði hún eftir að drengirnir stigu fyrst fram. Samtökin sendu kröfu á forsætisráðuneytið þar sem gerð var krafa um að gerð yrði óháð rannsókn á ofbeldi innan barnaverndarkerfisins á starfstíma Barnaverndarstofu.

Þá hefur Guðmundur Ingi Þóroddsson, formaður Afstöðu, félags fanga, sagt að aðgerðir forsætisráðuneytisins dugi ekki til að ná til allra sem voru vistaðir á Bakkakoti. Einn sem hafi orðið fyrir ofbeldi á vistheimilinu í æsku sitji nú í fangelsi á Spáni þar sem hann hafi hvorki fengið endurhæfingu né áfallastuðning. Félagið segir engan mega vera skilinn eftir.