Frá 50 þúsund í 110 þúsund! Stenst mæling á kjarag­liðnun?

Í þættinum Reykjavík síðdegis þann 17. febrúar 2026 sagði félags- og húsnæðismálaráðherra (Vísir, 2026):

„Það sem að málið snýst um, ef við tökum bara stöðuna eins og hún var árið 2017, þá var munur á milli bóta örorku og ellilífeyris og lægstu launa rúmar 50 þúsund krónur. Í dag er hann 110 þúsund og rúmlega tvöfaldast á níu árum.“

Þetta er skýr og afgerandi fullyrðing. Ef hún stenst, bendir hún til þess að tekjubilið milli þeirra sem reiða sig á almannatryggingar og þeirra sem eru á lægstu launum hafi vaxið töluvert á tiltölulega skömmum tíma.

Slík fullyrðing á erindi í opinbera umræðu. En hún kallar jafnframt á nákvæman samanburð.

Ég ákvað því að kanna málið með því að bera saman opinber gögn um lágmarksörorkulífeyri og lágmarkslaun árin 2017 og 2026, með sambærilegum forsendum og með hliðsjón af raunverulegum ráðstöfunartekjum eftir skatt.

Dæmi 1: Lágmarksörorkulífeyrir 2026 – einstaklingur í sambúð án annarra tekna

Við útreikning á lágmarksörorkulífeyri árið 2026 er stuðst við opinbera reiknivél Tryggingastofnunar. Miðað er við einstakling í sambúð, án annarra tekna eða lífeyrissjóðsréttinda, með 100% örorkumat. Samkvæmt reiknivélinni nema heildargreiðslur frá Tryggingastofnun 416.950 kr. á mánuði fyrir skatt. Að frádreginni staðgreiðslu samkvæmt gildandi skattþrepum (131.298 kr.) og að teknu tilliti til þess að persónuafsláttur sé nýttur að fullu (72.492 kr. á mánuði) nema ráðstöfunartekjur 358.144 kr. á mánuði (Tryggingastofnun, 2026; Skatturinn, 2026).

Niðurstaðan gildir í þessu viðmiðunartilviki frá 44 ára aldri og upp úr; einstaklingar yngri en 44 ára fá hærri greiðslur samkvæmt reiknivélinni. Dæmið byggir jafnframt á því að viðkomandi hafi engin lífeyrissjóðsréttindi eða aðrar tekjur, sem er ólíklegt í raunheimum, en ekki tæknilega útilokað. Hér er því um að ræða fræðilegt lágmarksviðmið innan kerfisins fremur en dæmigert raunverulegt tilvik.

Dæmi 2: Lágmarkslaun 2026 – byrjunarlaun VR–SA

Við útreikning á lágmarkslaunum árið 2026 er miðað við byrjunarlaun samkvæmt kjarasamningi VR og SA frá 1. janúar 2026. Miðað er við einstakling í sambúð og 100% nýtingu persónuafsláttar. Samkvæmt launataxta nema mánaðarlaun 481.782 kr. fyrir skatt. Að teknu tilliti til 4% lögbundins lífeyrissjóðsiðgjalds launamanns (19.271 kr.), reiknaðrar staðgreiðslu samkvæmt gildandi skattþrepum (145.645 kr.) og 100% persónuafsláttar (72.492 kr. á mánuði) nema heildarlaun eftir frádrátt 389.357 kr. á mánuði (Skatturinn, 2026; VR og Samtök atvinnulífsins, 2026).

Dæmið byggir á grunnforsendum kjarasamnings og tekur ekki tillit til sértækra frádráttarliða, svo sem stéttarfélagsgjalda eða annarra tekjuþátta. Eini kerfislægi frádráttarliðurinn sem er ólíkur örorkudæminu er 4% lögbundið lífeyrissjóðsiðgjald launamanns. Iðgjaldið telst ekki ráðstöfunartekjur í dag en safnast upp sem lífeyrisréttindi og getur aukið tekjuvernd við eftirlaunaaldur.

Dæmi 3: Lágmarksörorkulífeyrir 2017 – einstaklingur í sambúð án annarra tekna

Við útreikning á lágmarksörorkulífeyri árið 2017 er miðað við greiðslur til tekjulausra örorkulífeyrisþega í sambúð samkvæmt opinberum upplýsingum frá 1. janúar 2017. Samkvæmt tilkynningu stjórnvalda nema heildargreiðslur til tekjulausra örorkulífeyrisþega í sambúð 227.883 kr. á mánuði fyrir skatt (Stjórnarráð Íslands, 2017).

Að frádreginni staðgreiðslu samkvæmt gildandi skattþrepi 1 árið 2017 (36,94%) og að teknu tilliti til fullt nýtts persónuafsláttar (53.895 kr. á mánuði) nema ráðstöfunartekjur 197.610 kr. á mánuði. Enginn lífeyrissjóðsfrádráttur á við um greiðslur almannatrygginga.

Dæmi 4: Lágmarkslaun 2017 – byrjunarlaun VR–SA

Við útreikning á lágmarkslaunum árið 2017 er miðað við byrjunarlaun samkvæmt kjarasamningi VR og SA frá 1. maí 2017. Miðað er við einstakling í sambúð, án annarra tekna, með 100% nýtingu persónuafsláttar. Samkvæmt launataxta nema mánaðarlaun 262.532 kr. fyrir skatt. Að teknu tilliti til 4% lögbundins lífeyrissjóðsiðgjalds launamanns (10.501 kr.), reiknaðrar staðgreiðslu samkvæmt gildandi skattþrepi 1 árið 2017 (36,94%) og fulls persónuafsláttar (53.895 kr. á mánuði) nema heildarlaun eftir frádrátt 212.840 kr. á mánuði (VR og Samtök atvinnulífsins, 2017).

Dæmið byggir á sömu grunnforsendum og dæmi 2.

Raunvirði tekjubilsins 2017–2026

Til að meta hvort munur ráðstöfunartekna hafi í raun tvöfaldast frá árinu 2017 til 2026 nægir ekki að bera saman nafnupphæðir. Leiðrétta þarf fyrir verðbólgu svo samanburðurinn endurspegli raunverulegan kaupmátt. Samkvæmt vísitölu neysluverðs mældist VNV 436,5 í janúar 2017 en 668,3 í janúar 2026. Verðlag hefur því hækkað um 53,1% á tímabilinu. Mismunur ráðstöfunartekna milli lágmarkslauna og lágmarksörorku nam 15.230 kr. árið 2017. Leiðrétt á verðlagi ársins 2026 jafngildir sú upphæð 23.325 kr. Árið 2026 nemur sambærilegur mismunur 31.213 kr. Raunaukning mismunarins á tímabilinu er því 7.888 kr. á mánuði, eða um 34%. Mismunurinn hefur þannig aukist í raunvirði, en ekki tvöfaldast þegar tekið er tillit til verðlagsbreytinga (Hagstofa Íslands, 2026).

Þar sem laun samkvæmt kjarasamningi tóku gildi 1. maí 2017 en greiðslur örorkulífeyris miðast við 1. janúar 2017 byggir samanburðurinn á þeim opinberu dagsetningum sem liggja fyrir fyrir hvort ár um sig.

Stenst tvöföldun á tekjubili?

Samanburður á opinberum gögnum, miðað við sambærilegar forsendur og ráðstöfunartekjur eftir skatt, sýnir að munur milli lágmarksörorku og lágmarkslauna nam 15.230 krónum árið 2017 og 31.213 krónum árið 2026. Í nafnkrónum hefur munurinn því meira en tvöfaldast.

Þegar leiðrétt er fyrir 53% verðhækkun á tímabilinu nemur raunaukning mismunarins um 34%, en ekki 100%. Tekjubilið hefur þannig aukist, en það hefur ekki tvöfaldast í raun.

Niðurstaðan er sú að tekjubilið hefur vaxið í krónum talið, en ekki tvöfaldast í raunverulegum kaupmætti. Raunaukning mismunarins á tímabilinu nemur 7.888 krónum á mánuði, sem er langt frá því að jafngilda 60 þúsund króna aukningu sem ráða má af samanburði 50 og 110 þúsund króna. Opinber gögn um lágmarkslaun og lágmarksörorku styðja því ekki þá niðurstöðu að tekjubilið hafi tvöfaldast í raun.

Greiningin hér að framan byggir á samanburði á ráðstöfunartekjum eftir skatt samkvæmt opinberum gögnum og sambærilegum forsendum fyrir árin 2017 og 2026. Aðrar forsendur eða aðrir tekjuþættir gætu leitt til annarrar niðurstöðu. Slík gagnrýni er eðlileg og nauðsynleg í opinberri umræðu, enda er markmiðið að byggja hana á skýrum og samanburðarhæfum viðmiðum.

Höfundur er félagsfræðingur.

Heimildir:

Hagstofa Íslands. (2026). Vísitala neysluverðs og breytingar, grunnur 1988=100. Talnagrunnur Hagstofu Íslands. https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Efnahagur/Efnahagur__visitolur__1_vnv__1_vnv/VIS01000.px

Skatturinn. (2026). Reiknivél staðgreiðslu. https://skatturinn.is/einstaklingar/reiknielar/reiknivel-stadgreidslu/

Stjórnarráð Íslands. (2017, 4. janúar). Hækkun bóta almannatrygginga frá 1. janúar 2017. https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2017/01/04/Haekkun-bota-almannatrygginga-fra-1.-januar-2017/

Tryggingastofnun. (2026). Reiknivél TR – útreikningur örorkulífeyris 2026. https://island.is/s/tryggingastofnun/reiknivel

Vísir. (2026, 17. febrúar). Hvaða áhrif mun það hafa að festa bætur almannatrygginga við launavísitölu?https://www.visir.is/k/10a46f99-620e-49fa-9be8-73cc4864a325-1771348450173/hvada-ahrif-mun-thad-hafa-ad-festa-baetur-almannatrygginga-vid-launavisitolu

VR og Samtök atvinnulífsins. (2026, 1. janúar). Kjarasamningur VR og SA: Launataxtar 1. janúar 2026. https://www.vr.is/media/arbdzd5q/launatoflur-vr-sa-janúar-2026.pdf

VR og Samtök atvinnulífsins. (2017, 1. maí). Kjarasamningur VR og SA: Launataxtar 1. maí 2017. https://www.vr.is/media/4666/launatoflur-2017-vr-og-sa.pdf