Þúsundir Ís­lendinga hárs­breidd frá því að missa bíl­prófið út af ADHD-lyfjum

Á hverjum einasta degi vakna þúsundir Íslendinga, skella í sig ADHD-lyfjunum sínum, skutla börnunum í skólann og bruna svo í vinnuna. Næstum allir þessara einstaklinga eru aðeins einu stoppi hjá löggunni frá því að missa bílprófið í allt að 18 mánuði. Af hverju? Jú, út af því að fæstir eru með læknisvottorð í vasanum, sem staðfestir að viðkomandi sé fær um að aka bíl þrátt fyrir að taka ADHD-lyfin sín. Lögin gera nefnilega engan sérstakan greinarmun á fullkomlega löglegum ADHD-lyfjum og amfetamíni sem selt er í dimmum húsasundum.

Samkvæmt 50. gr. umferðarlaga nr. 77/2019 er enginn sem er undir áhrifum ávana- og fíkniefna eða lyfja hæfur til að stjórna ökutæki. Mælist slíkt efni í blóði ökumanns telst hann sjálfkrafa óhæfur til aksturs. Þetta er hlutlægt viðmið – það skiptir ekki máli hvort viðkomandi upplifi sig vera með allt á hreinu. Og afleiðingarnar eru ekkert djók: Svipting ökuréttar í allt að 18 mánuði og að lágmarki 100.000.- króna sekt.

En í 8. mgr. 101. gr. er undanþága. Ökumaður sem notar lyfseðilsskyld lyf sem er ávísað af lækni geta sloppið undan þessu öllu saman – en bara ef viðkomandi hefur í vasanum gilt læknisvottorð sem staðfestir að hann sé hæfur til aksturs þrátt fyrir lyfjanotkun og hefur fengið útgefið lyfjaskírteini frá Sjúkratryggingum Íslands (sem flestir á ADHD-lyfjum eru með).

Einn af hverjum 10 fullorðnum Íslendingum á aldrinum 18–44 ára tekur ADHD-lyf daglega. Þessi lyf innihalda amfetamínskyld efni – sömu efni og geta leitt til sviptingar ökuréttar ef þau mælast í blóði ökumanns. Langflestir þessara notenda hafa aldrei heyrt af lagaákvæðinu sem gæti haft af þeim bílprófið – og enn færri vita hvernig þeir geta sloppið við að eiga það á hættu!

Ísland í sérflokki á heimsvísu

Árið 2023 notuðu 14.7% ungmenna á aldrinum 7–17 ára ADHD-lyf. Hjá fullorðnum 18–44 ára var hlutfallið 10.2% – 9.4% karla og 11% kvenna, skv. niðurstaðna rannsóknar sem birt var í Læknablaðinu árið 2024. Frá árinu 2010 hefur notkun aukist um 414% hjá körlum og 543% hjá konum á þessu aldursskeiði. Íslendingar eiga vitaskuld höfðatölu-heimsmetið hér eins og í flestum öðrum greinum og frændur okkar í Noregi og Svíþjóð eiga ekki séns í okkur: Við notum 13 sinnum meira af ADHD-lyfjum en Norðmenn og þrisvar sinnum meira en Svíar. Árið 2023 var notkun hér á landi 66,5 dagskammtar á hverja 1.000 íbúa á dag – þreföld meðaltalsnotkun Norðurlandanna.

Langflestir af nýjum notendum ADHD-lyfja – eða heil 80% – eru fullorðnir einstaklingar sem aka til vinnu, sækja börn í skóla og lifa annars eðlilegu lífi, þar sem akstur er órjúfanlegur hluti hefðbundnar rútínu hvers einstaklings. Hópurinn fer stækkandi, enda biðu 2.100 manns eftir ADHD-greiningu áramótin 2023-24, skv. áðurnefndri grein. Af þessum hópi mega 1.700 manns gera ráð fyrir því að fá ADHD-greiningu, þegar að þeim kemur.

Stíf dómaframkvæmd

Dómstólarnir hafa verið óhræddir við að sakfella einstaklinga á ADHD-lyfjum og klippa hjá þeim ökuskírteinið, sem bera því við að hafa fengið lyfinu ávísað frá lækni. Þannig sakfelldi Landsréttur ökumann sem bar þessu við í máli nr. 769/2022. Rétturinn benti á að viðkomandi hefði ekki getað framvísað læknisvottorði þegar löggan stoppaði hann. Undanþága laganna gat því aldrei komið til álita.

Í fjölda dóma héraðsdómstólanna hefur það sama verið uppi á teningnum. Sakfellingar til hægri og vinstri þegar ökumenn eru ekki með vottorð frá lækni í vasanum. Í einstaka tilfellum eru einstaklingar sýknaðir. Þannig eru til dómar þar sem styrkur viðkomandi lyfs sé innan læknisfræðilegra marka eða að viðkomandi hafi myndað þol gegn lyfinu við langvarandi notkun og sé því ekki ófær um að sitja undir stýri á ökutæki. Þetta eru hins vegar undantekningar sem sanna meginregluna: Ekkert vottorð og ekkert lyfjaskírteini = ekkert bílpróf, þó svo að lyfin séu tekin nákvæmlega eins og læknirinn mældi fyrir um.

Einhverra hluta vegna virðist sem þeir læknar sem ávísa ADHD-lyfjum séu ekki meðvitaðir um að sjúklingarnir þeirra séu aðeins einu löggustoppi frá því að missa bílprófið. Að henda í eitt læknisvottorð samhliða lyfseðlinum er þannig á engan hátt sjálfgefin hluti af ferlinu. Líklega stafar þetta fyrst og fremst af vanþekkingu á lagaumhverfinu, en erfitt er að fallast á að vanþekkingin sé afsakanleg. Það hlýtur að vera hægt að gera þá kröfu til lækna, að þeir séu meðvitaðir um hvaða lagalega hætta er samfara lyfjaávísunum þeirra og að útgáfa vottorða af þessu tagi sé hluti af því sem gerist, þegar lyfjunum er ávísað fyrst til þeirra sem greindir eru með ADHD.

Þetta þarf að breytast – strax

Fyrst og fremst þurfa læknar sem ávísa ADHD-lyfjum að taka ábyrgð. Læknisvottorð um aksturshæfni á að vera sjálfsagður hluti af hverri einustu ávísun á amfetamínskyldri meðferð. Þetta má ekki vera eitthvað sem sjúklingarnir þurfa að þekkja, vita og biðja um, heldur þarf þetta að vera skylda sem lögð er á herðar viðkomandi lækna.

Þar til þetta breytist er heppilegra fyrir þær þúsundir Íslendinga sem taka þessi lyf daglega geri ákveðnar ráðstafanir: Panta tíma hjá lækninum sínum, óska eftir vottorðinu og taka svo strætó þegar þeir ætla sækja það.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður