Er fóturinn nokkuð vaxinn á þig aftur?

Í alvörunni, stundum þá held ég að við Íslendingar séum með gullfiskaminni! Við erum þjóðin sem horfði á „gullkálfinn“ með glýju í augunum á meðan ferðatöskur voru fylltar af þýfi sem var svo flogið á einkaþotum til aflandseyja. Magalendingin eftir hrunið kom þeim sem tilbáðu gullkálfinn ekki illa, heldur almenningi. Á meðan þeir sem dýrkuðu kálfinn fóru í skjól þurfti pabbi gamli að fórna fætinum á altari niðurskurðarins. Fyrir vikið þurfti hann að líða kvalir í 16 ár, eða allt til æviloka, og gleypa yfir annan tug taflna á hverjum degi bara til þess að komast í gegnum daginn.

Eitt skýrasta dæmið um firringu kerfisins er að ofan á þessar þjáningar þurfti hann að mæta reglulega í skoðun hjá hinu opinbera til að sanna fötlun sína, þrátt fyrir að fóturinn hefði verið tekinn af við hné. Kerfið þurfti nefnilega að hafa það alveg á hreinu að fóturinn væri ekki vaxinn aftur á hann. Að krefja fólk um að sanna hið augljósa með þessum hætti er ekki bara skriffinska, heldur skortur á samúð og heilbrigðri skynsemi — eða þá að fólk er hreinlega fífl. Við virðumst stundum föst í því að gera sömu hlutina aftur og aftur, eins og hellisbúinn sem brennir sig á eldinum en gleymir því jafnharðan að hann sé heitur.

Neyðarástand í áratug

Þetta andvaraleysi takmarkast ekki við einstök mál. Við höfum búið við viðvarandi neyðarástand á sjúkrahúsum landsins í heilan áratug. Starfsfólk og sjúklingar hafa hrópað á hjálp árum saman en við virðumst vera hætt að heyra hljóðið. Þetta hróp fer bara fram hjá eins og hver önnur lægðin sem veðurfræðingur boðar; það sama á við um fangelsismál; við kinkum kolli og höldum áfram okkar striki. Það er eins og við samþykkjum kerfishrun sem eðlilegt ástand á meðan við beinum athyglinni að skammtímagróða.

Á sama tíma og við fáum glýju í augun þegar kaupahéðnar sýsla með hlutabréf er heill her af ungu fólki að glatast inn í úrræðaleysi. Tölurnar tala sínu máli: Hlutfall fólks á örorku- og endurhæfingarlífeyri hækkaði um tæplega fimmtíu prósent frá árinu 2000 til 2024. Greiningum á þunglyndi, kvíða, verkjavanda, ADHD og einhverfu hefur fjölgað mest.

https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-10-hlutfall-folks-a-ororku-haekkad-um-taeplega-fimmtiu-prosent-466597

Svo erum við hissa að ungum öryrkjum fjölgi! Í skýrslu um forvarnir og geðrækt, sem Skrifstofa höfuðborgarsvæðisins gaf út í desember 2022, kemur fram að kerfið veit ekki einu sinni nákvæmlega hverjir eru að falla út úr námi eða vinnu. Áætlað er að 3.000 ungmenni á höfuðborgarsvæðinu séu hvorki í námi né á vinnumarkaði. Hvernig ætlum við að mæta þessum hóp þegar fjórða iðnbyltingin, sjálfvirknivæðing og gervigreind taka störfin – eða þegar ódýrt erlent vinnuafl sinnir þeim verkum sem eftir eru?

Úr skýrslunni beint

„Ekki eru tiltækar nákvæmar tölulegar upplýsingar yfir ungmenni sem eiga við skólaforðun að etja, hafa ekki hafa skráð sig í framhaldsskóla, eða horfið á brott úr framhaldsskólum á höfuðborgarsvæðinu. Hjá framhaldsskólunum er engin sérstök (miðlæg) skráning til um nemendur sem skráðir eru í skóla, en mæta sjaldan eða alls ekki. Leiða má líkur að því, að tölur Hagstofnunar des. 2022 um atvinnulaus ungmenni (16-24 ára) endurspegli að mestu leyti þann fjölda ungmenna á höfuðborgarsvæðinu sem eru í skólaforðun, hafa horfið frá námi og eru skráð atvinnulaus. Því má gera að því skóna að um 3000 ungmenni á höfuðborgarsvæðinu séu um þessar mundir hvorki í formlegu námi né á vinnumarkaði og talsverður hluti þeirra sæki einhvers konar þjónustu til sveitarfélaganna.“

Úrræði eru fjárfesting – Arðsemi í mannauði

Vandinn leysist ekki af sjálfu sér. Það á að vera sameiginlegt forgangsverkefni ríkis og sveitarfélaga að grípa þessi 3.000 ungmenni áður en þau enda á varanlegri örorku eða festast í viðjum tilgangsleysis. Atvinnuúrræði eins og Fjölsmiðjan eru frábær dæmi um það sem virkar; þar fær fólk tækifæri til að eflast og skila sínu til samfélagsins.

Það borgar sig margfalt að fjárfesta í forvörnum og stuðningi á meðan hægt er, frekar en að horfa ráðalaus á kostnaðinn hlaðast upp síðar í heilbrigðiskerfi sem þegar er á brúninni.

Niðurstaðan: Aðstandendur þessa hóps standa frammi fyrir miklum áskorunum og þurfa á stuðningi að halda en þeir hafa líka röddu og atkvæðisrétt. Það er kominn tími til að við forgangsröðum mannauðnum okkar jafnt og öðrum hagsmunum og hættum að endurtaka sömu mistökin í kerfislægu aðgerðaleysi. Með því að grípa í taumana strax byggjum við upp sterkari einstaklinga og þar af leiðandi heilbrigðara samfélag. Þetta snýst um framtíðarsýn, raunveruleg úrræði og heilbrigða skynsemi.

Höfundur er ráðgjafi og starfsmaður Fjölsmiðjunnar.