Lax­eldisumræðan er lýðræðisumræða

Lýðræði á Íslandi stendur á tímamótum og Vestfirðir sæta utanaðkomandi árásum. Hver á að ráða framtíð Vestfirðinga?

Um þriðjungur strandlengju Íslands er á Vestfjörðum og því hefur saga Vestfjarða verið saga samspils manns og hafs. Hagsæld og atvinnuuppbygging okkar hefur verið samofin hafinu og skynsamlegri nýtingu þess, og á því höfum við fengið að kenna. Þegar taka þurfti til í fiskveiðum eftir offjárfestingu og ofveiði á seinni hluta síðustu aldar urðu Vestfirðingar frekar illa úti.

En á síðustu tveimur áratugum hefur dæmið snúist við.

Ævintýraleg uppbygging Kerecis byggir á nýtingu á sjávarauðlind rétt eins og kalkþörungavinnslan sem framleiðir hágæða fæðubótarefni til manneldis og fyrir útlenda veðhlaupahesta. Hafnarmannvirki sem í upphafi voru byggð fyrir hefðbundinn sjávarútveg nýtast núna einnig til að taka á móti skemmtiferðaskipum.

Lagareldi

Og svo er það lagareldið, sem var í samráðsgátt þangað til í lok síðasta mánaðar.

Þá dundi á okkur gríðarleg fjölmiðlaherferð sem greidd er að hluta af erlendum auðmönnum. Hvatt var til þess að senda inn umsagnir í samráðsgátt. Umsagnirnar eru yfir þúsund þegar allt er talið og virðist ætlað að stífla lýðræðislega ferla og hræða þingmenn.

Arna Lára Jónsdóttir vakti máls á þessum erlendu áhrifum og hún fékk yfir sig gusur á móti. Nú er alveg rétt að laxeldisfyrirtækin eru sum í erlendri eigu að miklu leyti. En það er reginmunur á aðkomu þeirra að þessu máli. Erlendir eigendur laxeldisfyrirtækja hafa komið með gríðarlegt fjármagn til uppbyggingar. Þeir borga laun og styðja íþróttir og menningu. Grunnskóli, fótboltavöllur, fjöldamörg vatnsveitu- og fráveituverkefni hafa verið greidd að hluta með peningum sem koma beint frá fiskeldinu. Fiskeldisgjald og umhverfisgjald voru samtals 2,5 milljarðar í fyrra. Enn meira kemur í gegnum almenna skatta og gjöld, ekki bara til okkar á Vestfjörðum heldur að miklu leyti í ríkissjóð.

Og laxeldisfyrirtækin tala við okkur kjörnu fulltrúana. Funda með okkur. Ræða málin. Svara spurningum. Hlusta á það sem við höfum að segja. Við erum ekki alltaf sammála en þá reynum við að leysa það sem þarf að leysa.

Það hafa hinir ekki gert. Til dæmis veit ég ekki til þess að kjörinn fulltrúi á Vestfjörðum hafi verið spurður álits þegar heimsþekktar listakonur fjármögnuðu lögfræðilega árás vegna formsatriða um staðsetningu fiskeldiskvía. Allavega var ég ekki spurður. Ég er í símaskránni.

Staðreyndin er sú að við höfum tekið umræðuna um staðsetningu fiskeldiskvía. Það var gerður samfélagssáttmáli, en einnig fór málið í ferli sem hét Strandsvæðaskipulag. Þar teiknuðu sérfræðingar og fulltrúar sveitarfélaganna og ríkisins upp hvaða svæði við teldum að best væri að friða fyrir sjónrænu áhrifunum (eins og Jökulfirði) og hvar við teldum heppilegt að hafa kvíar.

En það er erfitt að reka fyrirtæki í alþjóðlegri samkeppni. Stundum þarf að flytja fólk til í starfi eða segja upp. Það er auðvitað hrútleiðinlegt. En það gerist líka í Borgartúninu, Grundartanga og Vatnsmýrinni.

Fjölbreytt atvinnulíf er beinhart velferðarmál. Á Flateyri var leikskólastarfi næstum sjálfhætt á tímabili því engin voru börnin en nú eru þau 17. Við erum búin að koma á ríflegum frístundastyrkjum í Ísafjarðarbæ og þar sem fjárhagur annarra laxeldissveitarfélaga er verulega betri en annars hefði verið er hægt að setja meiri pening í skólana.

Bein störf í lagareldi nálgast 1000 á landinu og óbeinu störfin eru litlu færri.

Í umræðu um lagareldisfrumvarpið er kvartað yfir því að villta íslenska laxinum sé búin hætta af erfðablöndun. En margt af því sem sagt er stenst enga skoðun. Staðreyndin er sú að í frumvarpinu er verið að betrumbæta enn frekar varnir gegn áföllum og setja Hafrannsóknastofnun skýrt hlutverk í rannsóknum, vöktun og ákvörðun hámarks laxeldis. Og stofnunin mun fá hundruð milljóna til þess, sem allt er fjármagnað með skattgreiðslum laxeldisfyrirtækjanna sjálfra.

Og svo er alið á ótta okkar með því að segja að verið sé að búa til nýtt kvótakerfi. Það er útúrsnúningur. Leyfin eru tímabundin, þau eru bundin við einstök svæði og hið opinbera tekur auðlindarentuna í gegnum fiskeldisgjöld sem renna í innviðauppbyggingu í nærsamfélögunum.

Það hafa orðið slys. En við erum að læra af reynslunni og byggja upp áfallaþolið og sanngjarnt kerfi. Núverandi fyrirkomulag er ekki nógu gott og því þarf að breyta. Það er það sem atvinnuvegaráðherra er að gera og það er gott.

Rafmagnið líka

Svipað er að gerast í raforkumálum Vestfjarða. Raforkukerfið okkar er ekki í samræmi við kröfur nútímans eða náinnar framtíðar, og er staðfest í skýrslu eftir skýrslu. Það er ýmislegt sem þarf að gera, og það er unnið að úrbótum á ýmsum stöðum, en stærsta einstaka skrefið er bygging Hvalárvirkjunar. Í öllum tilvikum þegar hún hefur verið til umfjöllunar hjá kjörnum fulltrúum hefur hún verið samþykkt. Hún var samþykkt í rammaáætlun 2 á Alþingi árið 2013. Hún hefur verið samþykkt af öllum sveitarfélögum sem tengjast málinu, og hún er í svæðisskipulagi sem við Vestfirðingar erum að leggja lokahönd á.

Þar hafa andstæðingar lagt marga steina í götu framkvæmdarinnar. Landamerki eru véfengd og nú síðast stóðu fern samtök að kærum á tveimur ákvörðunum sem taka þurfti við undirbúning virkjunarinnar. Skilaboðin eru skýr: allt verður kært. Tíma og peningum er eytt í karp um lagaflækjur. Smám saman frestast allt. Virkjunarkosturinn verður smám saman óhagkvæmari. Vestfirðingar fá ekki fullnægjandi raforkukerfi og lífskjör hér dragast smám saman aftur úr.

Við vestfirskir pólitíkusar eyðum miklum tíma í að betla peninga í innviði og ýmis góð verkefni hjá fjármálaráðherra og þingnefndum. Tíu milljónir hér, hundrað milljónir þar. Í þessu tilviki er fyrirtæki tilbúið að fjárfesta fyrir þrjátíu milljarða í samfélagslega mikilvæga uppbyggingu sem öll lýðræðisfyrirbæri hafa samþykkt. En þá er það kært af fólki sem ekki vill una lýðræðislegum ferlum.

Sammála um markmiðin en allar leiðir ómögulegar

Í báðum þessum tilvikum er hægt að spyrja: „Hvað, viljið þið ekki að lífskjör séu góð á Vestfjörðum?“ —„Jú,” er yfirleitt svarið. „Við viljum auðvitað betra raforkuöryggi á Vestfjörðum,“ er sagt. „Auðvitað á fólk að hafa það gott fyrir vestan.“

En það á alltaf að vera eitthvað annað. Það má ekki vera lax. Ekki kalkþörungar. Alls ekki skemmtiferðaskip. Vegaframkvæmdir, loksins þegar peningur fékkst, voru tafðar árum saman. Í rafmagninu er öllum raunhæfu kostunum ýtt út af borðinu, einum í einu, þangað til enginn stendur eftir annar en dísilvélar.

Kerecis er frábært, en þau þurfa ekki fleira starfsfólk í bili. Saltverksmiðjurnar okkar tvær eru fullmannaðar og ferðaþjónustan er lítil á veturna. Gott og áfallaþolið atvinnulíf verður að vera fjölbreytt.

Og ekki misskilja mig. Ég elska náttúruna og Vestfirðingar elska náttúruna. Við stöndum vörð um Hornstrandafriðlandið og viljum jafnvel stækka það. Látrabjarg, Dynjandi, Vatnsfjörður og Breiðafjörður eru friðuð. Útsýnið er verðmætt og fjöllin falleg. Við sem búum hér höfum það hlutverk að finna jafnvægi milli nýtingar í þágu manneskja og verndar í þágu umhverfisins. Við tökum það hlutverk mjög alvarlega og höfum bara staðið okkur býsna vel.

Þannig vorum við í þeirri lúxusstöðu fyrir nokkru að suma daga voru farþegar á skemmtiferðaskipum hreinlega of margir. Við tókum það alvarlega og vorum fyrst á landinu til að setja skriflegt hámark á daglegan fjölda farþega. Hluti af tekjunum fer núna í menningarstarf og er til dæmis lykilþáttur í að tryggja að Aldrei fór ég suður fari fram. Eins og alltaf er ókeypis inn.

Lýðræði á tímamótum

Mér finnst því íslenskt lýðræði standa á tímamótum.

Á aðra höndina erum við með ákvarðanir sem teknar eru af lýðræðislega kjörnum fulltrúum, þvert á flokka, í sveitarstjórnum og á Alþingi, og oft margítrekað yfir mörg kjörtímabil.

Á hina erum við með vel fjármagnaða lögfræðinga í Reykjavík og auglýsingastofur með erlenda auðmenn sem borga brúsann.

Spurningin er þessi: Hver á að ráða framtíð Vestfirðinga?

Höfundur er formaður bæjarráðs Ísafjarðarbæjar og stjórnar Vestfjarðastofu.