Hve­nær er komið nóg?

Land í auðæfum – samfélag á horreiminni

Ísland er ríkt land. Þjóðin býr að miklum náttúruauðlindum, menntuðu vinnuafli og mikilli verðmætasköpun. Engu að síður er samfélagið í heild sinni á horreiminni. Velferðarkerfið er í molum og of oft er það almenningur sem greiðir verðið – ekki í óhlutbundnum tölum, heldur með heilsu sinni, lífsgæðum og í verstu tilfellum lífi sínu.

Biðlistar í heilbrigðiskerfinu lengjast ár frá ári. Fólk bíður mánuðum og jafnvel árum eftir greiningu, meðferð eða skurðaðgerðum sem læknar hafa þegar metið nauðsynlegar. Á meðan versnar heilsufar, starfsgeta tapast og í sumum tilvikum verður tjónið óafturkræft. Í verstu tilfellum leiða tafir til dauðsfalla sem hefði verið hægt að koma í veg fyrir með eðlilegu aðgengi að þjónustu.

Þetta eru ekki einstaka tilvik. Þetta er kerfisbundið ástand sem hefur skapast vegna langvarandi vanfjármögnunar, skorts á skilvirkni og rangrar forgangsröðunar.

Samhliða þessu er efnahagslegur stöðugleiki í molum. Hagkerfið er í auknum mæli drifið áfram af skuldasöfnun og verðbólgu, á meðan óraunhæf uppbygging á fasteignamarkaði er notuð til að setja þetta allt í betri búning. Afleiðingarnar birtast í hækkandi framfærslukostnaði, auknu óöryggi heimila og sífellt þrengri stöðu almennings.

Fjárhirslur tæmdar – kerfisbundið ábyrgðarleysi

Fjárhirslur ríkissjóðs eru tæmdar innan frá. Ekki af tilviljun, heldur fyrir tilverknað óvandaðra stjórnmálamanna og embættismanna sem hafa hreiðrað um sig vítt og breitt á ríkisjötunni. Þetta eru stór orð – en orð sem standast skoðun. Það er löngu tímabært að fletta ofan af því verklagi sem hefur orðið viðvarandi í stjórnun hins opinbera.

Ítrekað hefur verið bent á hvað megi fara betur í rekstri hins opinbera. Skýrslur, ábendingar og viðvaranir hafa safnast upp, en árangurinn er nánast enginn. Sama sagan endurtekur sig: kostnaðaráætlanir standast ekki, aðhald er lítið sem ekkert og ábyrgð gufar upp þegar milljarðar fara fram úr áætlunum.

Á sama tíma aukast þjóðarskuldir á kostnað komandi kynslóða, á meðan grunninnviðir samfélagsins grotna niður vegna skorts á fjármagni og forgangsröðunar sem hefur brugðist.

Innviðir sem skapa hættu í stað öryggis

Ástand innviða landsins segir sömu sögu. Vegakerfið er víða orðið þannig að slysahætta er augljós, þar á meðal innan borgarmarkanna, þar sem þjóðvegir liggja um þéttbýli og umferð er mikil.

Í bleytutíð, þar sem slit er á malbiki, óheyrilegur bútasaumur í viðhaldi og léleg fráveita valda vatnssöfnun og því að ökutæki missa grip og stjórn, er orðið nánast eins og rússnesk rúlletta að ferðast um þjóðvegi landsins. Ástandið er sums staðar svo slæmt að ekki er úr vegi að tala um neyðarástand.

Alvarleg umferðarslys og dauðsföll verða ár eftir ár á vegum sem lengi hefur verið bent á að séu hættulegir. Viðbrögðin eru oft þau sömu: talað er um „óhöpp“ eða „aðstæður“, en sjaldnar um pólitískar ákvarðanir – eða skort á þeim – sem leiddu til þess að vegir voru ekki lagaðir, fjármunir ekki tryggðir og viðvaranir hunsaðar.

Þegar slíkt gerist leysist ábyrgðin upp í kerfinu.

Löggæsla og réttarríki undir álagi

Samhliða þessu er löggæsla landsins í molum. Kærur safnast upp, mál daga í skúffum og fyrnast. Brotaþolar sitja eftir án niðurstöðu og án réttlætis. Skilaboðin sem send eru til samfélagsins eru hættuleg: að kerfið ráði ekki við hlutverk sitt og að ábyrgðarleysi hafi engar raunverulegar afleiðingar.

Þegar réttarríkið veikist, veikist samfélagið allt.

Rányrkja og framsal sameiginlegra auðlinda

Eitt alvarlegasta dæmið um ranga forgangsröðun er rányrkja við strendur Íslands. Í skjóli pólitískra ákvarðana hefur átt sér stað gríðarleg samþjöppun og framsal fiskveiðiheimilda. Þessi misskipting hefur verið rakin og skjalfest margoft. Samt grípa stjórnvöld ekki inn í.

Í kjölfarið hafa þessir aðilar vaðið enn frekar inn á óskyldar greinar, oft með braski að leiðarljósi og það að markmiði að hámarka eigin gróða, án þess að það þjóni uppbyggingu eða langtímahagsmunum samfélagsins.

Hagsmunir fárra eru þannig látnir ganga framar sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar. Auðlind sem á að vera í eigu almennings hefur í reynd verið færð til örfárra fyrirtækja, án raunverulegs endurgjalds eða skýrrar samfélagslegrar ábyrgðar.

Opinberar framkvæmdir – kostnaðarsprengja án endapunkts

Sama mynstur blasir við í opinberum framkvæmdum. Uppbygging nýs Landspítali er eitt stærsta fjárhagslega svarthol í manna minnum. Áratugir hafa farið í endurhönnun, breytingar og aðlögun, með miklum kostnaðarauka, án þess að heildarmynd af kostnaði liggi skýrt fyrir.

Ekki er óalgengt að þegar reynt er að rýna í raunverulegan kostnað og hvenær megi vænta þess að verklok eigi sér stað séu svörin fá, óskýr og í besta falli loðin. Tímasetningar breytast, kostnaðaráætlanir eru endurskoðaðar aftur og aftur og heildarmyndin verður æ ógegnsærri eftir því sem líður á framkvæmdina.

Verkfræðistofur og aðrar ráðgefandi hönnunarstofur senda frá sér reikninga árum og áratugum saman, oft fyrir verulegan kostnað án þess að sýnilegur árangur, raunverulegt aðhald eða ábyrgð fylgi í kjölfarið. Þegar ríkissjóður á í hlut virðist endurskoðun og raunverulegt aðhald oftar en ekki takmarkað, með þeim afleiðingum að útgjöld halda áfram að vaxa stjórnlaust, án þess að sýnt sé fram á raunhæfan endapunkt eða að lærdómur hafi verið dreginn af fyrri mistökum í sambærilegum opinberum framkvæmdum.

Það er ekki að ástæðulausu að samfélagið bregst harkalega við þegar Kveikur dregur upp óvandað og ábyrgðarlaust verklag í stórum opinberum verkefnum. Í því ljósi væri bæði eðlilegt og tímabært að fara í sjálfstæða og heildstæða endurskoðun á áratugalangri hönnun og framkvæmd nýs þjóðarsjúkrahúss við Hringbraut, þar sem kostnaður, ákvarðanataka og ábyrgð yrðu dregin fram í dagsljósið.

Hvar var – og er – eftirlitið?

Í þessu samhengi er óhjákvæmilegt að spyrja: hvar var eftirlitið? Hvert er raunverulegt hlutverk Ríkisendurskoðunar þegar opinberar framkvæmdir fara kerfisbundið fram úr kostnaðaráætlunum án þess að nokkur beri ábyrgð?

Þegar engar afleiðingar fylgja vanáætlunum, rangri ákvörðunartöku og óvönduðu verklagi verður slíkt kerfi sjálfbært – en aðeins fyrir þá sem græða á því.

Fangelsi – víti sem enginn lærði af

Skemmst er að minnast byggingar fangelsisins á Hólmsheiði, sem hefði átt að vera víti til varnaðar. Fangelsið var vígt síðla árs 2016 og kostnaður þess fór úr áætluðum um 1,4 milljörðum króna í 3,2 milljarða á þáverandi verðlagi, á tímabili þegar verðbólga og byggingarkostnaður voru að jafnaði í sögulegu lágmarki í kjölfar bankahrunsins.

Framreiknaður á núverandi verðlag nemur kostnaðurinn mun hærri fjárhæð. Fangelsið var hannað fyrir 56 fanga sem sæta gæsluvarðhaldi og einangrun, auk sérstakrar álmu fyrir langtímavistun kvenna. Sé heildarkostnaði deilt niður á fjölda rýma nemur kostnaður hvers klefa verðgildi veglegs raðhúss á þeim tíma.

Þrátt fyrir þessa reynslu hefur nú verið gefið út að undirbúningur að nýju fangelsi á Litla-Hrauni sé hafinn og að framkvæmdir eigi að hefjast innan skamms, án þess að sýnt hafi verið fram á að raunverulegur lærdómur hafi verið dreginn af fyrri mistökum.

Enn fremur er ljóst að fangelsið á Hólmsheiði hefur ekki reynst mannbætandi í þeim skilningi sem upphaflega var lagt upp með. Aukinn kostnaður endurspeglast hvorki í bættri vinnuaðstöðu fanga né í annarri aðstöðu sem ætlað var að stuðla að endurhæfingu og samfélagslegri aðlögun, þrátt fyrir augljósa þörf á slíku.

Ábyrgðarleysið sem allt bindur saman

Það versta í þessu öllu er ábyrgðarleysið. Það endurspeglast í hverri framkvæmd, hverri framúrkeyrslu og hverju afsökunarbréfi sem aldrei berst. Ekki er óalgengt að þjóðin spyrji sig hvers vegna Færeyjar geti byggt jarðgöng, þjóðarhöll og innviði af skilvirkni og festu – á meðan Íslendingar festast í endalausum töfum, hönnunarbreytingum og kostnaðarsprengingum.

Spurningin stendur eftir, óþægilega skýr:

Hvenær er komið nóg?

Og hver ber ábyrgð þegar sameiginlegir fjármunir þjóðarinnar eru látnir renna út í sandinn, aftur og aftur?

Höfundur er athafnamaður.