Verð­bólgan kemur aftur og aftur eins og ill­skeytt krabba­mein – stjórn­völd ráð­þrota

Tryggð niður á við — vernd upp á við

Verðbólgan virðist enn á ný hafa komið forystu verkalýðshreyfingarinnar í opna skjöldu. Vilhjálmur Birgisson, formaður Starfsgreinasambandsins, lýsti því að nýjustu verðbólguhorfur hefðu slegið hann „kylliflatan“ og jafnvel „nánast steinrotað“. Þessi orðræða er gamalkunnug og orðin fastur liður í ferlinu. Með hverri verðbólguspá fylgja yfirlýsingar um áfall, sorg og svik — settar fram eins og hér sé um ófyrirséðan atburð að ræða, en ekki fyrirsjáanlega niðurstöðu kerfis sem hefur hagað sér með sama hætti árum og áratugum saman.

Sama verkalýðshreyfing skrifar þó reglulega undir kjarasamninga sem eru illa varðir, eða alls ekki varðir, gegn verðbólgu. Undrunin beinist því ekki að eigin forsendum samninganna, heldur að því að verðbólgan skuli enn á ný gera nákvæmlega það sem hún hefur alltaf gert. Kaupmáttur brennur upp með reglubundnum hætti, en ábyrgðin er sett annars staðar: á Seðlabankann, á „aðstæður“ eða á ófyrirséða þróun. Aldrei á samningana sjálfa — þótt þeir hafi frá upphafi verið byggðir á von fremur en raunverulegri vernd.

Stjórnvöld leggja sitt af mörkum til þessa leikrits. Þau lofa nánast hverju sem er til að koma samningum í gegn. Samningar eru kynntir sem ábyrgir, stöðugir og í þágu almennings. Þegar á reynir reynast þeir hins vegar lítils virði. Seðlabankinn bregst við með áframhaldandi aðhaldi og óbreyttum vöxtum, verkalýðshreyfingin lýsir áfalli — og launafólk situr eftir með samninga sem brenna upp, enn eina ferðina. Mynstrið er orðið fullmótað.

Í þessu samhengi er endurskoðunarréttur kjarasamninga kynntur sem varnagli. Sem öryggisnet. Sem trygging fyrir því að launafólk verði ekki skilið eftir varnarlaust ef forsendur bresta. Í reynd er þetta þó einn léttvægasti og innihaldslausasti þáttur íslensks vinnumarkaðskerfis. Réttur sem á að virkjast í september, ríflega tveimur og hálfu ári eftir að kjarasamningar voru undirritaðir, er ekki raunverulegt viðbragð við verðbólgu heldur seinkað formsatriði. Þá er ekki verið að grípa inn í þegar vandinn skapast, heldur einfaldlega að staðfesta eftirá að hann hafi þegar gert það.

Merkingarleysið verður enn skýrara þegar skilyrðin eru skoðuð. Endurskoðunarrétturinn snýst í raun aðeins um það hvort verðbólga fari yfir 4,7% við eina tiltekna mælingu. Ekki hvort hún hafi verið langt yfir markmiðum í mánuðum eða árum. Ekki hvort kaupmáttur hafi verið étinn upp. Ekki hvort vextir hafi verið í sögulegum hæðum eða samfélagið staðið á barmi örvæntingar. Allt það telst aukaatriði — nema veruleikinn birtist á réttum degi, í réttri tölu, á réttu eyðublaði.

Á sama tíma blasir annað misræmi við. Verkalýðshreyfingin telur sig geta samið um óverðtryggð laun fyrir sitt fólk, á meðan viðsemjendur hennar — stjórnendur, embættismenn og aðrir á ofurlaunum — verja eigin tekjur með verðtryggingu, sjálfvirkum hækkunum, ríflega útfærðum starfslokasamningum og öðrum samningsbundnum verndarákvæðum. Þar hækka laun sjálfkrafa þegar verðbólgan fer úr böndunum, eða tekjur eru tryggðar áfram þótt störfum ljúki. Hér er beðið um ábyrgð, þolinmæði og skilning. Ábyrgðin er sett neðar í tekjustigann, en verndin ofar.

Þetta er ekki tilviljun heldur skipulögð áhættufærsla. Launafólk er látið bera verðbólguna, á meðan þeir sem semja við það færa áhættuna frá sér með samningsbundnum varnarúrræðum sem virka í reynd. Í slíku kerfi eru kjarasamningar ekki samningar um kaup og kjör, heldur uppgjör um hver situr eftir með tapið.

Við þetta bætist að raunverulegt verðlagseftirlit og aðhald eru nánast engin. Í stað kerfisbreytinga hefur almenningur fengið áratuga yfirlýsingagleði: loforð, tímabundnar aðgerðir og orðræðu sem á að virka sefnandi — en breytir engu. Það hlýtur að vera komið nóg.

Það er líka vert að rifja upp að laun voru hér áður verðtryggð, þar til þeirri vísitölutengingu var kippt úr sambandi árið 1983 vegna óðaverðbólgu. Alþingi Íslands sá sér fært að skammta sér verðtryggð ofurlaun árið 2017, á sama tíma og almennt launafólk er beðið um „ábyrgð“ og óverðtryggð kjör í kerfi sem étur kaupmátt með fyrirsjáanlegum hætti.

Bankar telja verðtryggingu óhjákvæmilega til að verja útlán sín. Sama gildir um eignir, samninga og tekjur efsta lagsins. Samt er því haldið fram að tekjulægsti hópur samfélagsins — sem má síst við nokkrum skakkaföllum — eigi að bera alla áhættuna. Þetta er ekki hagstjórn. Þetta er val.

Þessi tvöfalda mælistika er ekki ný. Viðbrögð verkalýðshreyfingarinnar við ákvörðunum Kjararáðs árið 2017 voru ekki aðeins veik — þau voru afhjúpandi. Á meðan efsta lag stjórnsýslunnar og þingheimur fengu svívirðilegar launahækkanir, var brugðist við með tómlæti í stað aðgerða. Engin raunveruleg mótstaða, engin pólitísk pressa, engin krafa um að tvöfalda mælistikan yrði afnumin. Þetta var augnablik sem kallaði á forystu — en það sem birtist var máttleysi.

Í þessu samhengi verður innantómt orðahjal verkalýðsforystunnar sífellt óverjandi. Það er ekki lengur trúverðugt að láta loka sig ítrekað inni í karphúsi í maraþonviðræðum, hálfsvefnvana og illa undirbúin, til að „klára samninga“ sem byggja á loforðum sem löngu eru fullreynd. Stjórnvöld og vinnuveitendur hafa ítrekað sýnt að þau eru tilbúin að lofa nánast hverju sem er til að ná samningum í gegn — án þess að heilindi eða eftirfylgni fylgi í kjölfarið.

Afleiðingarnar eru raunverulegar. Tugþúsundir heimila og fyrirtækja hafa misst allt sitt og kljást við langvarandi afleiðingar. Heimili hafa leyst upp, lífsviðurværi horfið og framtíð brostið. Þetta eru ekki náttúruhamfarir. Þetta er afleiðing áratuga svika, ráðaleysis og forystuleysis — bæði hjá stjórnvöldum og verkalýðshreyfingu sem hefur ítrekað brugðist hlutverki sínu.

Ábyrgðin liggur þó ekki hjá verkalýðshreyfingunni einni. Hún liggur hjá stjórnvöldum sem móta rammann, setja leikreglurnar og viðhalda kerfi sem byggir á verðbólgu sem tæmir kjarasamninga, verðtryggingu sem bindur fólk í skuldir og sýndarlausnum sem þynna út ábyrgðina. Þetta er ekki ófyrirséð ferli. Þetta er ekki slys. Þetta er sjálfvirk endurtekning.

Endurskoðunarrétturinn er ekki til að verja launafólk gegn verðbólgu, heldur til að gera hana pólitískt bærilega. Hann gerir kleift að skrifa undir samninga með hreinni samvisku, vitandi að þegar þeir brenna upp verður hægt að vísa í „réttinn“ — jafnvel þótt forsendurnar hafi frá upphafi verið þannig að samningurinn gat aldrei staðist.

Aðgerðaleysið skilur eftir eina óhjákvæmilega spurningu: er forystan starfi sínu vaxin?

Höfundur er athafnamaður.