Jöfn tæki­færi og sterkari skólar

Eitt af mikilvægustu verkefnum samfélagsins er að tryggja að öll börn fái jöfn tækifæri til að stunda nám og ná árangri í uppbyggjandi umhverfi. Til þess þarf stuðning við hæfi innan skólanna, frá heimilunum og þeim kerfum sem koma að þeim. Nýfrjálshyggja hefur sett mark sitt á þróun skólakerfisins líkt og á önnur svið þjóðfélagsins; kröfur vinnumarkaðarins eru miklar og lífskjaramunur mikill. Til þess að ná markmiðunum um góða skóla og gott skólaumhverfi þurfa stjórnvöld að hlusta á fagfólk og foreldra og styðja við þau með fjölbreyttum úrræðum.

Fleira fagfólk þarf inn í grunnskólana, einkum talmeinafræðinga, sérkennara, þroskaþjálfa, sálfræðinga og hjúkrunarfræðinga. Snemmtæk íhlutun er lykilatriði sé barn í einhvers konar vanda, en hún verður að vera raunveruleg og fela í sér aðgengi að sérfræðingum án þeirrar löngu biðar sem nú er raunin. Frá því að grunnskólinn var færður til sveitarfélaganna árið 1996 hefur hlutverk þeirra orðið æ flóknara, og enn frekar við innleiðingu stefnunnar um skóla án aðgreiningar um 2008. Á hvorugum þessara tímamóta fylgdi nægjanlegt fjármagn til að standa við áætlanir.

Stuðningur og raunverulega snemmtæk íhlutun

Skólinn er oft sá staður þar sem merki um vanlíðan barns koma fyrst fram. Í því finnur starfsfólk skóla sig oft eitt á báti innan kerfisins og foreldrar finna til vanmáttar. Aukning á þunglyndi, sjálfsvígum og ofbeldishegðun meðal ungmenna er staðreynd. Farsældarlögin, sem ætlað var að brúa bilið milli kerfa, hafa enn ekki tryggt þá samfelldu þjónustu sem nauðsynleg er. Þjóðfélagið mætir því ekki nægilega börnum með fjölþættan vanda, svo sem þroskaraskanir, alvarlegan hegðunarvanda eða geðraskanir. Til viðbótar við vanda nefndra barna geta orðið truflanir á kennslu í bekkjum þannig að vart er kennsluhæft.

Útrýma þarf biðlistum barna eftir úrræðum, hvort heldur er hjá félagsþjónustu, í greiningum eða í sérúrræðum. Jafnframt þarf að fjölga plássum í sérskólum fyrir börn með fjölþættan vanda, en aðeins þriðjungur þeirra sem þurftu pláss í Klettaskóla sl. haust fengu inngöngu. Skólinn er fyrsta stig þjónustu við börn í vanda. Á meðan skólinn á að standa öllum opinn mæta mörg veikustu barnanna lokuðum dyrum. Þetta á við um bið í þjónustu félagsþjónustunnar, Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins, Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands, þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda og Barna- og unglingageðdeildar Íslands.

Þrátt fyrir ítrekaðar aðvaranir margra hefur vandi um 130 barna, sem þarfnast sérhæfðustu þjónustu landsins, fengið að magnast vegna kerfislægs ósamræmis og skorts á pólitískum vilja. Afleiðingin er sú að foreldrar standa eftir bugaðir og börnin falla í djúpa gjá á milli kerfa. Þetta ástand er afleiðing áralangrar vanrækslu nýfrjálshyggjunnar og krefst tafarlausra aðgerða.

Kennarar, samstarf og framtíð skólans

Kennaralaun þurfa að vera samkeppnishæf við það sem gerist á almennum markaði og halda þarf áfram vinnu við jöfnun launa milli almenna og opinbera markaðarins. Kennaraskortur er viðvarandi og nú vantar faglærða kennara í um 20% grunnskólakennarastöður í Reykjavík. Það er alvarlegt að fagfólk sækist ekki í starfið, og athyglisvert er að ánægja kennara með starfsumhverfið sé meiri en með launin. Kennarar voru um 17% neðar í launum en sambærilegar stéttir þegar jöfnun launa milli markaða hófst árið 2025 eftir áralanga baráttu. Mikilvægt er að sú vinna haldi áfram og að kennaralaun verði raunverulega samkeppnishæf við laun á almennum markaði.

Rannsóknir sýna að lítil samfélagsleg virðing hefur neikvæð áhrif á starfsánægju og stöðugleika í starfi. Aðeins 19% íslenskra kennara telja störf sín metin að verðleikum. Virðing fyrir kennurum snýst ekki um að þeir séu hafnir yfir gagnrýni, heldur birtist hún meðal annars í því hvernig talað er um skólana og kennara. Ef við viljum raunverulega öflugt skólakerfi þarf að byggja umræðuna á virðingu fyrir fagmennsku þeirra sem standa í framlínunni.

Samfélagssáttmáli um skólamál er nauðsynlegur. Að mennta börn er samstarfsverkefni þar sem engin ein aðferð virkar fyrir alla og enginn einn aðili ber alla ábyrgð. Reykjavíkurborg og ríkið, ásamt Kennarafélagi Íslands, foreldrum, Menntavísindasviðum og öðrum hagaðilum, þurfa að setjast niður og rýna í stöðuna, ræða málin og síðast en ekki síst grípa til aðgerða.

Taka þarf höndum saman og skapa aðstæður í samfélaginu öllu þar sem nemendur fá verkefni, aðbúnað og stuðning við hæfi. Fyrst þá munum við ná árangri í íslensku menntakerfi, árangri sem leggur grunn að bættri líðan barna og sterkara samfélagi til framtíðar.

Höfundur er kennari er formaður kosningastjórnar Sósíalistaflokks Íslands.