Læsisátök

Þegar nýir ráðherrar setjast í embætti blása þeir jafnan til átaka sem minna svolítið á veðursveiflur; byrja gjarnan með glannalegum fréttatilkynningum, loforðum, hvítbókaútgáfu eða metnaðarfullum starfsáætlunum. Allt birtist þetta okkur eins og snöggar rokhviður í byrjun, en líkist svo æ meir léttum blæ af útsuðri sem fjarar loks út og gleymist. Dæmi: Í hátíðarræðu þáverandi menntamálaráðherra 17. Júní 2014 var kynnt til sögunnar ný hvítbók, þar sem boðað var til fimm ára læsisátaks undir merkjum þjóðarsáttar. Sáttin sú heyrir nú sögunni til og er flestum gleymd þótt aðeins sé liðinn rúmur áratugur síðan.

Gassagangur á borð við Básendaveðrið

Nú er hafinn nýr óveðurskafli í skólapólitík svo mörgum þykir tíra töluvert á tíkarskarinu. Nýskipaður ráðherra menntamála hefur nefnilega stigið inn af þvílíkum gassagangi að minnir helst á Básendaveðrið forðum með tilheyrandi flóðum, þrumum og eldingum. Veðurfræðingar þekkja vel til slíkra fárviðra þótt langt sé um liðið; með sama hætti munu framtíðarsérfræðingar í skólamálum lengi minnast læsishvellsins, sem fylgdi innkomu nýs ráðherra í ársbyrjun 2026.

Síst af öllu vakir fyrir undirrituðum að draga dár að kappsemi ráðherra menntamála gegnum tíðina, enda ekki annars að vænta en öllum hafi gengið gott eitt til. Í viðtali á Sprengisandi 25. janúar síðastliðinn sögðust formaður Kennarasambands Íslands og ráðherra menntamála ætla að feta nýjar brautir í stað þess að „finna upp hjólið“ með átaki sínu. En er það ekki einmitt pytturinn sem fæstum tekst að sneiða hjá, að ætla að finna upp hjólið, að byrja upp á nýtt í stað þess að gæta hæglætis, sýna þolinmæði og rýna það sem áður var gert með hlutleysi að leiðarljósi? Þróun menntamála er jú eitt skýrasta dæmið um mikilvægi þess að taka svonefnda tímatöf (time lag) inn í myndina.

Verkhjól menntamálaráðherra

Bálviðrið kringum fyrirhugaðar breytingar nýs ráðherra á skólakerfinu umlykur nú allt samfélagið. Fjölmiðlar gefa skólamálaumræðu gaum sem aldrei fyrr og Sprengisandur Bylgjunnar hefur til dæmis fjallað um fyrirgang hins nýja ráðherra þrjár helgar í röð.

Óundirbúnar fyrirspurnir á Alþingi 22. janúar síðastliðinn báru þess jafnframt skýr merki að gassagangur ráðherra brennur á þingmönnum sem öðrum. Þar var hún spurð um hrókeringar í ráðuneytum og yfirlýsingar um lestrarkennslu, einkunnagjöf og fleira. Í stað þess að svara málefnalega sakaði hún stjórnarandstöðuna, öllum til undrunar, um að mæta ítrekað til þings „með fötur fullar af grjóti til að reyna að hægja á þeim hjólum sem við erum með, verkhjólum, til að gera betur fyrir fólkið í landinu“, svo vísað sé beint í orð hennar.

Verkhjól ráðherrans „til að gera betur fyrir fólkið í landinu“ eru mörg og deilast víða. Það hjól, sem augu flestra beinast að sem stendur, er baráttan við meint ólæsi unglinga. Á því hefur verið tifað árum saman með vísan í niðurstöður PISA-rannsókna. Um það leyti sem Inga Sæland settist í stól mennta- og barnamálaráðherra á dögunum sagðist hún ætla að kenna íslenskum börnum að lesa eftir öðrum leiðum en tíðkast hefðu fram til þessa og gera árið 2026 að ári læsis, væntanlega bara hér á landi, ekki á heimsvísu.

Læsi: Brú frá eymd til vonar

Á degi læsis haustið 1987 flutti Kofi Annan, þá aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, eftirminnilega ræðu um ólæsi í veröldinni. Hann lýsti læsi sem „ brú frá eymd til vonar“ og bætti við að læsi væri forsenda almennrar menntunar sem væru grundvallarmannréttindi allra, alls staðar. Í framhaldi af ræðu hans valdi UNESCO allt árið 1990 sem ár læsis í þeim tilgangi að marka upphaf tíu ára átaks við að útrýma ólæsi í veröldinni.

Síðan eru liðin 35 ár og ljóst að átakið hefur skilað misgóðum árangri. Getur verið að staðan hér á landi sé litlu betri en í illa settum þróunarlöndum eins og Malí eða Nígeríu; stór hluti ungmenna hér sé ófær um að lesa sér til gagns 25 árum eftir að markmið UNESCO áttu að hafa náðst? Læsi má sannarlega skoða sem „brú frá eymd til vonar“. En hvað veldur því að „brúin“ virðist svo illfær íslenskum ungmennum, eins og PISA-niðurstöður þykja benda til? Á því kunna að vera margar samverkandi skýringar.

Flókið orsakasamhengi

Hinn 19. janúar síðastliðinn benti undirritaður á það í grein á Vísi, hversu erfitt gæti reynst að átta sig á orsakasamhengi innan menntakerfa. Breyturnar eru margar, jafnt innri sem ytri breytur. Það að ætla að stökkva á tiltekna breytu eða breytur sem skýringar vandans minnir svolítið á skammsýni keisarans í ævintýri H. C. Andersen um nýju fötin keisarans. Án þess að kynna sér málin veðjaði keisarinn á tvo „snillinga“ til að vefa á sig fegurstu klæði sem hugsast gætu. Hann fékk þeim fé og aðstöðu eins og best var á kosið, en þegar upp var staðið reyndust þau gagnslaus, reyndar ósýnileg. Það að ætla að stofna á landsvísu vísindasetur utan um lítt gagnreynt þróunarverkefni undir þeim merkjum að bæta árangur íslenskra ungmenna í PISA-prófum virkar álíka fjarstæðukennt að mati undirritaðs.

Höfundur er háskólakennari á eftirlaunum.