Fé­lags­legur stuðningur í fangelsi er ekki munaður heldur nauð­syn

Síðan ég hóf störf með fólki í afplánun og eftir afplánun hef ég heyrt ótal sögur um djúpstæð og langvarandi áföll, brotin kerfi, vonleysi og vanlíðan. Flestar þessara sagna byrja löngu áður en afplánun hefst. Á æskuárum mótaði vanræksla, ofbeldi eða fátækt líf þeirra, í skólum setti einelti mark sitt á viðkomandi og jafnvel fjölskyldur sem gerðu allt sem þær gátu urðu fyrir kerfislægum mistökum sem leiddu til skorts á nauðsynlegri aðstoð og stuðningi.

Áföll af þessu tagi skilja eftir sár sem flækja daglegt líf og gera fangelsisvist og endurhæfingu sérstaklega viðkvæma. Því er mikilvægt að nálgast endurhæfingu með skilningi á þessum bakgrunni og áfallamiðaðri nálgun.

Hópastarf gegnir lykilhlutverki í endurhæfingu kvenna í fangelsum. Það snýst ekki einungis um að stytta daginn, heldur er það meðvituð og mannúðleg leið til að efla sjálfsmynd, félagsfærni og andlega líðan. Í kvennadeildum fangelsa getur slíkt starf haft afgerandi áhrif, þar sem hlutfall kvenna með alvarlega áfallasögu er mun hærra en meðal karla.

Í fangelsinu á Hólmsheiði eru haldin Konukvöld alla þriðjudaga þar sem tveir sjálfboðaliðar frá Rauða krossinum hitta konur í afplánun. Þar gefst tækifæri á samveru, trausts og þátttöku í fjölbreyttum verkefnum, þar á meðal sjálfsumönnun á borð við andlitsmaska, nagla- og hárumhirðu. Þótt slíkt kunni að virðast einfalt, hefur það djúpa og táknræna þýðingu fyrir konur sem oft hafa upplifað vanrækslu, ofbeldi eða skort á sjálfsákvörðunarrétti. Með því að hlúa að sjálfri sér og taka virkan þátt í eigin vellíðan styrkist sjálfsvirðing og geta til að taka stjórn á eigin lífi.

Á Konukvöldum er einnig bakað saman, dansað og iðkað jóga sem eflir samkennd, jákvæð samskipti og félagslega þátttöku. Slík samvera skapar styðjandi og öruggt umhverfi þar sem konur geta verið þær sjálfar, án dóms eða væntinga. Konukvöldin skipa þannig stóran sess í áfallamiðaðri nálgun, þar sem áhersla er lögð á að styrkja sjálfræði.

Markmið Konukvöldanna er jafnframt að efla tengsl, hæfni í samskiptum og draga úr félagslegri einangrun. Margar konur í fangelsum hafa ekki áður fengið tækifæri til að læra heilbrigð samskipti eða byggja upp traust í öruggu umhverfi. Í hópnum fá þær verkefni sem styrkja virka hlustun, mörk, samvinnu og tillitssemi. Þetta er færni sem nýtist langt út fyrir veggi fangelsisins og grundvallaratriði fyrir líf eftir afplánun.

Að lokum er mikilvægt að skoða starf sem þetta í víðara samfélagslegu samhengi. Með aukinni hnattvæðingu eru fólksflutningar, vöruflutningar og ferðalög orðin óhjákvæmilegur hluti af samtímanum. Samfélög standa frammi fyrir fjölbreyttari hópum fólks með ólíkan bakgrunn, reynslu og þarfir. Spurningin er ekki hvort við eigum að bregðast við heldur hvernig. Mannúðleg og framsýn viðbrögð sem byggja á skilningi, forvörnum og félagslegri þátttöku eru mun líklegri til farsællar samfélagsstyrkingar en viðhorf sem byggja á útilokun, fordómum og jaðarsetningu.

Að efla konur í fangelsum með félagslegu starfi er því ekki einungis spurning um velferð einstaklingsins, heldur um samfélagslega ábyrgð okkar allra. Með því að hlusta, skilja og bregðast við raunverulegum þörfum og taka tillit til sögu og áfalla hvers einstaklings, byggjum við upp bata, styrk og sjálfsvirðingu. Þannig leggjum við grunninn að öruggara, mannúðlegra og réttlátara samfélagi — bæði innan veggja fangelsa og utan þeirra.

Höfundur er verkefnastjóri hjá Rauða krossinum í verkefninu Aðstoð eftir afplánun