Hverjir hagnast á húsnæðis­vandanum? – Ungt fólk er blekkt og tíminn að renna út

Umræðan um svokallaðan „íbúðaskort“ á Íslandi hefur á undanförnum árum orðið svo samofin pólitískum frásögnum að fáir staldra við og skoða forsendurnar sjálfar. Treyst er á að almenningur – sérstaklega ungt fólk – samþykki skýringar sem byggja ekki á tölulegum raunveruleika heldur á valkvæðum túlkunum þeirra sem hagnast á stöðunni.

Fæðingartíðni bendir ekki til skorts

Íslensk fæðingartíðni hefur lækkað stöðugt og er nú ein sú lægsta sem mælst hefur. Meðaltal barna á hverja konu er um 1,5–1,6; langt undir því sem þarf til að viðhalda þjóðinni án innflutnings. Ef innflutningur stöðvaðist væri ekki þörf á stanslausri uppbyggingu næstu áratugina – í raun myndi húsnæði nægja vel ef markaðurinn byggði á innlendri fæðingarmynd.

Fullyrðingar um stöðugan „íbúðaskort vegna íslenskra barna“ standast því ekki. Þessi frásögn er einföld, þægileg – og röng.

Fólksfjölgunin er drifin áfram af innflutningi

Raunveruleg fólksfjölgun á Íslandi á síðustu árum hefur nær eingöngu komið frá innflutningi. Þetta er staðreynd, ekki pólitísk afstaða. Þegar tugþúsundir bætast við á skömmum tíma án sambærilegrar stefnumótunar í húsnæðismálum myndast þrýstingur sem hækkar verð, þrengir markaðinn og gerir ungu fólki erfitt að koma sér fyrir.

Það er því ekki innlend fjölgun sem kallar á stöðuga uppbyggingu – heldur hraðar breytingar á íbúasamsetningu.

Hverjir græða á stöðunni?

Þó ungt fólk beri kostnaðinn, þá eru þeir sem hagnast engin leyndarmál:

Bankarnir

Hærra fasteignaverð þýðir stærri lán, hærri vexti og tryggari tekjur. Bankar hafa því beinlínis hag af því að húsnæðisverð standi aldrei í stað.

Stór leigufélög og fjárfestar

Þau hafa hagsmuni af stöðugri eftirspurn og skorti. Þegar markaðurinn er þéttur og ungt fólk neyðist til að leigja, hagnast þessi félög verulega. Leiguverð hækkar, en laun standa í stað.

Eignafólk

Þeir sem hafa efni á að eiga tvær, þrjár eða tíu íbúðir njóta hækkana sem verða ekki vegna bættra lífskjara, heldur vegna kerfis sem þrengir að ungu fólki og heldur verðinu uppi.

Þetta er ekki „markaðsafl“ í óljósum skilningi heldur röð hvata sem tryggja að ákveðnir aðilar haldi áfram að græða á því að húsnæði sé sjaldgæft og dýrt.

Hvað myndi gerast ef hægði á innflutningi?

Ef hægði á fólksinnflutningi – jafnvel án þess að stöðva hann – myndi þrýstingur á markaðinn minnka. Því fylgdi:

• stöðugra húsnæðisverð
• lágmarks eða engar verðhækkanir til langs tíma
• aukin aðgengi að fyrstu íbúð
• bætt lífsgæði ungs fólks sem nú lifir á jaðrinum

Þetta eru eðlileg áhrif af markaði sem fær loks tækifæri til að jafna sig.

Ef ekkert verður gert – þá verður það of seint

Það er óþægileg staðreynd en engu að síður sönn:

Unga kynslóðin lætur ekki plata sig endalaust.

Ef húsnæðisverð heldur áfram að hækka, ef eftirspurn er stöðugt keyrð upp og ef kerfið heldur áfram að hygla bönkum, fjárfestum og leigufélögum – þá mun ungt fólk einfaldlega fara.

Það gerir sér grein fyrir að lífskjör annars staðar geta verið betri. Það veit að kaupmáttur er víða hærri. Það sér að endalaus barátta í leigugildrum er ekki óhjákvæmilegur veruleiki heldur pólitísk ákvörðun sem hefði getað þróast á annan veg.

Ef við bregðumst ekki við núna, þá verða þeir sem halda uppi samfélaginu – námsmenn, ungt vinnandi fólk, nýjar fjölskyldur – einfaldlega ekki hér. Það verður ekki hægt að kalla það „óvænta þróun“. Það verður afleiðing af ákvörðunum sem eru teknar í dag.

Höfundur er einyrki.