„Kvalabandalagið“ greiddi lækni til að gera lítið úr hættu ópíóíða

Bandarískt lyfjafyrirtæki sem var sektað um tugi milljarða króna fyrir að afvegaleiða almenning um hversu ávanabindandi ópíóíaðar væru er á meðal hóps fyrirtækja sem greiddi þekktum ítölskum lækni til að hjálpa þeim að hagnast á verkalyfjunum í Evrópu. Læknirinn stærði sig af því hversu vel hann stæði sig í að tala máli hópsins sem hann nefndi „kvalabandalagið“.

Ítalska lögreglan komst fyrst á spor Guido Fanelli þegar hún rannsakaði annað mál árið 2015. Fanelli var þá landsþekktur og fastagestur í fjölmiðlum. Sem yfirlæknir svæfingarlækninga- og verkameðferðardeildar Maggiore-spítala í Parma hafði hann meðal annars barist fyrir lögum sem sett voru árið 2010 og gerðu læknum auðveldara fyrir að skrifa upp á ópíóíða.

Farsími Fanelli var hleraður, hlustunartæki var komið fyrir á skrifstofu hans og myndavél komið fyrir við veitingastað þar sem hann fundaði með fulltrúum lyfjafyrirtækja. AP-fréttastofan hefur í höndum hundruð blaðsíðna ganga úr málinu gagn Fanelli og lyfjafyrirtækjunum.

Þau sýna hvernig Fanelli tók þátt í að markaðssetja verkjalyfin með því að skrifa vísindagreinar, skipuleggja ráðstefnur og gera lítið úr viðvörunum yfirvalda um hættu ópíóða sem hafa orðið hundruð þúsunda Bandaríkjamanna að aldurtila undanfarna áratugi.

Hundruð þúsunda látin vestanhafs

Ópíóíðalyf eru tvöfalt sterkari en morfín og voru sparlega notuð af læknum lengi vel. Ástæðan var hversu ávanabindandi þau væru. Þau voru helst notuð fyrir langt leidda sjúklinga eða við líknarmeðferð.

Notkunin margfaldaðist aftur á móti eftir að bandaríska lyfjafyrirtækið Purdue Pharma setti OxyContin á markað í Bandaríkjunum árið 1996. Fyrirtækið fullyrti að lítil hætta væri á að sjúklingar yrðu háðir efninu fengju þeir skrifað upp á það vegna verkja.

Læknar skrifuðu fjórfalt oftar upp á ópíóíða árið 2010 en þeir höfðu gert árið 1999. Fólk fékk skrifað upp á lyfin vegna gigtar, bakverja og mígrenis. Samhliða því fjölgaði ofskömmtum með alvarlegum afleiðingum.

Talið er að um 400.000 Bandaríkjamenn hafi látið lífið af völdum of stórs skammts af ópíóðalyfum á tveimur áratugum.

Bandarísk yfirvöld telja að hátt í þriðjungur sjúklinga sem fá skrifað upp á ópíóíð gegn þrálátum verkjum endi á að misnota lyfið. Sjúkdómavarnir Bandaríkjanna komust að þeirri niðurstöðu að ekkert benti til þess að ópíóíð hefðu jákvæð langtímaáhrif og að hættan við notkun þeirra væri meiri en kostirnir árið 2016.

Hafa greitt tugi milljarða í sektir og sáttir

Þetta kom ekki í veg fyrir að Purdue Pharma markaðsetti OxyContin grimmt, stundum með aðstoð lækna sem fyrirtækið greiddi til að gera lítið úr hættunni við notkun lyfsins. Fyrirtækið hagnaðist á tá og fingri og komst Sackler-fjölskyldan, sem á Purdeu Pharma, á lista Forbes yfir auðugustu fjölskyldur Bandaríkjanna.

Upp komust svik um síðir og var Purdue Pharma og þrír stjórnendur þess sektaðir um meira en 600 milljónir dollara, jafnvirði hátt í 75 milljarða króna, eftir að þeir játuðu sig seka um falska markaðsetningu á OxyContin með því að hafa gert lítið úr hversu ávanabindandi lyfið væri árið 2007.

Fyrirtækið féllst á að greiða 270 milljónir dollara, um 33,5 milljarða króna, í dómsátt í sambærilegu máli í Oklahoma fyrr á þessu ári. Hundruð málsókna gegn fyrirtækinu liggja enn fyrir hjá bandarískum dómstólum.

Talaði niður hættuna gegn greiðslu

Á sama tíma og afleiðingar stóraukinnar ópíóðanotkunar varð lýðum ljós í Bandaríkjunum og fyrirtækið lá undir gagnrýni heima fyrir hélt það áfram að beita sömu brögðum til að koma ópíóíðum á framfæri austan Atlantshafsins.

Alþjóðlegur armur Purdue Pharma, Mundipharma, er á meðal lyfjafyrirtækja sem er sagt hafa greitt Fanelli hundruð þúsunda evra, tugi milljóna króna, fyrir að tala fyrir notkun ópíóíða og gera lítið úr hættunni. Fanelli hélt því meðal annars fram að faraldur þrálátra verkja geisaði, hættan á að sjúklingar ánetjuðust lyfjunum væri ýkt og að það væri í reynd vanræksla að skrifa ekki upp á ópíóíða fyrir sjúklinga sem þjáðust.

„Lyfjafyrirtækin sáu hann sem tæki til að markaðssetja þeirra eigin lyf,“ segir Gianfranco Di Sario, liðsforingi í ítölsku lögreglunni sem stýrði rannsókninni við AP.

Tveir stjórnendur Mundipharma gerðu sátt við saksóknara vegna ásakana um að þeir hefðu greitt Fanelli til að hjálpa þeim að selja verkjalyfin í janúar. Þeir fengu báðir á annað ár í skilorðsbundið fangelsi. Lögmaður þeirra segir sáttina ekki þýða að þeir játi sök.

Mundipharma var sektað um 40.000 evrur, jafnvirði um 5,5 milljóna króna, en það heldur því einnig fram að það hafi ekki brotið nein lög. Alls hafa ítalskir saksóknarar gefið út ákærur á hendur 55 einstaklinga og tíu fyrirtækja.

„Það er verkjaiðnaðurinn“

Fanelli var handtekinn í maí árið 2017 og sat í stofufangelsi í fjóra mánuði. Hann bíður nú lykta mála sinna í réttarkerfinu. Hann var sviptur lækningaleyfi á meðan skorið er úr málinu og þá voru ýmsar þær eigur sem hann keypti í gegnum fyrirtæki sem hann stofnaði til að fela greiðslurnar sem hann fékk frá lyfjafyrirtækjunum, þar á meðal einkasnekkja og sportbíll, gerðar upptækar.

Saksóknarar halda því fram að auk greiðslnanna sem Fanelli fékk í gegnum fyrirtækið hafi hann einnig þegið umslög full af reiðufé frá fyrirtækjunum á skrifstofu sinni á sjúkrahúsinu þar sem hann starfaði.

„Ég bjó til kerfi. Það er verkjaiðnaðurinn,“ á Fanelli að hafa grobbað sig á upptöku lögreglunnar.

Eftir að bandarísk yfirvöld hófu að vara við notkun gaf Mundipharma út skýrslu þar sem fullyrt var að nærri því helmingur Ítala þjáðist af þrálátum verkjum og að ópíóíðar væru lausnin.

Þegar ítalska lyfjastofnunin varaði við því að aukin notkun ópíóíða þar væri farin að jarða við misnotkun árið reyndi Fanelli sitt besta til þess að drepa umræðunni um hættun á dreif. Eftir skraf og ráðagerð við fulltrúa lyfjafyrirtækjanna skrifaði læknirinn vísindagrein sem hann fékk birta.

Í greininni færði Fanelli rök fyrir því að víti ópíóíðavandans vestanhafs ætti ekki endilega að vera öðrum þjóðum til varnaðar. Læknar ættu að halda áfram að skrifa upp á lyfin við þrálátum verkjum.

„Góðar fréttir, skoðanagrein gegn fíkn sem styður ópíóíða undirrituð af sjálfum mér,“ sendi Fanelli í smáskilaboðum til stjórnanda hjá Mundipharma. Læknirinn á að hafa lýst greinunum sem hann skrifaði sem „vopnum vísindanna“.

„Þeir nota sömu aðferðirnar sem virkuðu í Bandaríkjunum þrátt fyrir að þeir viti að það leiddi til lýðheilsuhörmunga,“ segir Andrew Kolodny, framkvæmdastjóri Lækna fyrir ábyrgum uppáskriftum ópíóíða.