Þegar Kínverjar hættu við heimsyfirráð

Kínverjar eru forsjálir menn og hugsa ævinlega mjög langt fram í tímann. Raunar er hugsun þeirra um fortíðina sama marki brennd, þar sem aðrir þjóðir sjá misseri sjá þeir aldir. Mannkynssöguna hugsa þeir um í miklu víðtækara samhengi en skammsýnir Vesturlandabúar til dæmis. Og Kínverjar flana aldrei að neinu. Þegar vestrænir blaðamenn og diplómatar fengu langþráð tækifæri til að hitta ráðamenn Kína árið 1972, þegar Nixon Bandaríkjaforseti fór í heimsókn til Beijing, var Zhou Enlai forsætisráðherra spurður um ýmis álitamál og þar á meðal hvaða lærdóm mætti draga af frönsku byltingunni sem gerð var 1789. Þótt þá væru liðnar tæpar tvær aldir frá byltingunni hugsaði Zhou sig stuttlega um en sagði síðan: „Það er alltof snemmt að segja til um það.“ Og Kínverjar munu fyrir löngu hafa gert nákvæma og vel ígrundaða áætlun um hvernig þeir ætli að ná völdum í allri veröldinni; sölsa fyrst undir sig af mikilli natni allar auðlindir, til dæmis í Afríku, síðan öðlast áhrifavald í krafti peninga, loks munu þeir hrifsa til sín pólitísk völd í krafti fjölda síns og herstyrks; við munum vakna upp í kínverskum heimi.

Óeirðir, ekki bylting

Margir hafa til dæmis lesið um þetta úthugsaða samsæri í bók sænska rithöfundarins Hennings Mankells, þar sem því var lýst í hrollvekjandi smáatriðum. Og ætli áætlanir Huang Nubos um að eignast Grímsstaði á Fjöllum hafi ekki einmitt verið hluti af þessari áætlun ellegar samsæri, hvað gat Kínverji viljað með golfvöll á svo afskekktum stað nema það væri hluti af hinni lymskufullu og hægfara heimsvaldastefnu Kína?

En bíddu nú, nei, nei.

Er þetta kannski alls ekki rétt? Zhou Enlai, ja, hann hélt víst að það væri verið að spyrja hann um stúdentaóeirðirnar í París 1968, ekki um byltinguna 1789. Og Henning Mankell var að skrifa staðlausan reyfara, ekki sagnfræðirit, þótt hann nýtti sér að vísu alkunnar flökkusögur um hið stóra plan þeirra Kínverja. Hvað vakti fyrir Nubo veit líklega enginn, en varla var það alheimssamsæri. Og þegar maður fer að skoða málið kvikna æ fleiri grunsemdir um að hugmyndirnar um samsærisvefinn sem Kínverjar spinni um okkur af svo mikilli þolinmæði séu kannski bara ný útgáfa af „gulu hættunni“, hinni rasísku vænisýki sem tók að breiðast út um Vesturlönd laust fyrir 1900 og fólst í að magna upp ótta við óðan gulan herskara sem á hverri stundu gæti ráðist fram og nauðgað og myrt heiðarlegt hvítt fólk.

„Gula hættan“

En „gula hættan“ reyndist ímyndun og í spánnýrri bók Jóns Orms Halldórssonar, Breyttur heimur, sem er það besta sem skrifað hefur verið um alþjóðamál á Íslandi, kemur fram að óttinn við hina slóttugu og framsýnu Kínverja sem sífellt séu að leggja gildrur áratugi ef ekki aldir fram í tímann, sá óttinn sé vægast sagt stórlega ýktur. Þvert á móti einkennist allt framferði Kínverja af skammsýni og flumbrugangi – þótt Jón Ormur orði það að vísu ekki nákvæmlega þannig. En varla sé sérstök ástæða til að óttast meinta heimsvaldastefnu Kínverja nú frekar en venjulega – vandamálin heima fyrir muni vafalítið nægja Kínverjum í fyrirsjáanlegri framtíð. Þeir hafa yfirleitt horft inn á við frekar en út, og stundum virst bæði einangrunarsinnaðir og jafnvel bara einrænir í lund.

En eitt sinn var þó sú tíð að Kínverjar voru þess albúnir að leggja undir sig heiminn, þótt hvorki þeir sjálfir né aðrir virtust gera sér grein fyrir því. Þetta er einn merkilegasti kafli hjásögu sem ég þekki, hjásaga eru hugleiðingar um það sem „hefði getað orðið“ en ekki það sem varð.

Yfirburðir Vesturlanda síðustu aldirnar eiga sér rót í landafundum þeirra er hófust undir lok 15. aldar. Vesturlönd urðu rík, nýjar hugmyndir áttu greiða leið að fólki, forvitni varð dyggð, framfarir í vísindum og tækni höfðu í för með sér meiri auðæfi og hernaðaryfirburði – og svo framvegis. Og upphaf landafundanna má rekja til eins manns: Hinriks sæfara, konungssonar í Portúgal, sem hóf að senda lítil og nett skip suður með Afríkuströndum til að gá hvað væri handan næsta höfða. Og þá máttu Spánverjar ekki vera minni menn og kostuðu ferð Kólumbusar til Ameríku. Og svo framvegis. Eftir á hafa menn náttúrlega fundið ýmsa sögulega nauðsyn sem rak Evrópumenn áfram við þessar miklu óvissuferðir, fyrst og fremst var það víst leitin að kryddi.

Keisarinn fær gíraffa

En hálfri öld áður en Hinrik sæfari sendi skip sín af stað, þá voru Kínverjar komnir af stað í Suðaustur-Asíu og við Indlandshaf á svo stórum skipum og í svo tröllauknum flotadeildum að hinir vestrænu siglingamenn voru sem kornabörn í þeim samanburði. Tveir menn leika aðalhlutverk í þeirri sögu. Annar var Ming-keisarinn Yongle sem settist að völdum 1402 og virðist hafa byrjað siglingar Kínverjar af einskærri forvitni. Hann lét byggja risavaxin skip sem fóru mörg saman um allar nálægar og fjarlægar slóðir og um borð voru 50.000 kínverskir hermenn með alvæpni. Tilgangurinn virðist hafa verið sá einn að fá menn fólk hvarvetna til að viðurkenna dýrð keisarans í Kína og færa heim fjársjóði á borð við gíraffa og snotrar perlur og þess háttar. Aðrar kröfur gerði Yongle ekki.

Hinn var skipherra og aðmíráll Yongles, stórvaxinn og kraftalegur maður að nafni Zheng He. Hann var upphaflega af ættum óvina Yongles og var múslimi, sem ekki var algengt í Kína, en var gripinn og geltur og gerðist tryggasti þjónn keisarans og stýrði tröllslegum flotadeildum hans um Asíu og Indlandshaf. Yongle dó hins vegar 1424 og eftirmenn voru ekki jafn forvitnir og skildu ekki tilganginn með að halda úti hinum mikla úthafsflota, svo eftir að Zheng He kom úr sinni síðustu ferð 1433 féllu siglingar Kínverja niður og flotinn mikli grotnaði niður og gleymdist og Kínverjar fóru aftur að horfa inn á við og þóttust öruggir bak við múrinn mikla. Það hafði sem sé engin söguleg nauðsyn drifið þessar siglingar áfram.

Glitrandi glingur og fjársjóðir

En ef … ef eftirmenn Yongles og Zheng He hefðu verið haldnir sömu forvitni og þeir, þá hefði nákvæmlega ekkert getað komið í veg fyrir að tröllslegir kínverskir flotar hefðu birst út af Evrópuströndum um 1450 og farið fram á að dýrð og yfirráð keisarans í Kína yrði viðurkennd – og ef Kínverjar hefðu náð fótfestu, þá höfðu þeir yfirburði í hernaðartækni um þær mundir og náttúrlega endalausan mannfjölda sem skipin löngu hefðu getað flutt í stórum stíl til Evrópu. Og í leiðinni hefðu þeir vafalaust fundið Ameríku.

Í stuttu máli: Kínverjar hefðu getað, ef þeir hefðu viljað og lagt sig fram, orðið ráðandi í Evrópu, ekki síður en annars staðar. Og þeir hefðu í öllu falli alveg ábyggilega stöðvað útrás Evrópumanna og þar með hin síðari heimsyfirráð þeirra. En ekkert af þessu gerðist, floti Zheng He fúnaði og kínverska útrásin stöðvaðist, Kínverjar sáu ekki lengur tilganginn í að forvitnast um hvað væri handan næsta höfða og höfðu ekki áhuga á heimsyfirráðum – enda svosem kannski ekkert fyrir Kínverja að sækja til útlanda um þær mundir nema framandleg dýr og glitrandi glingur og fjársjóði sem þó voru engin ósköp miðað við auðæfin heima í Kína.

Svo í þá tíð þurfti umheimurinn hvorki að óttast undirförula framsýni né heimsvaldastefnu Kínverja, það var heimsvaldastefna Evrópumanna sem olli vandræðum næstu aldirnar.

Hvað hefði Konfúsíus hugsað?

Og svo er rétt að geta þess að hluti ástæðunnar fyrir því að Kínverjar hættu siglingum var að líkindum sú að ýmsir þar í landi höfðu hreinlega aldrei verið sáttir við þær. Þótt siglingarnar færðu Kínverjum nýja þekkingu og þó nokkurn auð í þeim fjársjóðum sem lafhræddir kóngar og furstar hvarvetna flýttu sér að færa Zheng He hvar sem hann kom að ströndum, þá töldu ýmsir háttsettir Kínverjar að það væri andstætt kenningum mikla vitra Konfúsíusar að neyða fólk til að lúta valdi sínu með gróðasjónarmið að leiðarljósi. Heimsvaldastefna var sem sé beinlínis andstæð hugsun þeirra.

En svo kann þessi saga líka að kveikja aðra hugmynd. Ég sagði hér áðan að engin nauðsyn hefði kveikt siglingar Kínverja, en sú hefði ekki verið raunin um upphaf siglinga Evrópumanna hálfri öld síðar.

En er það rétt? Getur verið að sú „nauðsyn“ sem við þykjumst nú sjá að hafi hrint af stað hinum evrópsku skipum, og felst aðallega í eftirsókninni eftir kryddi, sé bara eftiráskýring? Af því menn hafi ekki treyst sér almennilega til að horfast í augu við að landafundirnir miklu hafi í reynd sprottið af miklu einfaldari ástæðu – forvitninni í Hinriki sæfara? Þar hafi engin söguleg „nauðsyn“ verið að baki, ekki frekar en hvað snerti siglingar Kínverja sem voru jú fyrst og fremst áhugamál þeirra Yongle og Zheng He.

Yfirráð Evrópumanna tilviljun?

Það er að segja: Ef við ályktum að það hafi verið söguleg tilviljun og jafnvel hálfgert slys að Kínverjar skyldu EKKI leggja undir sig heiminn með því að halda áfram siglingum eftir dag Yongles og Zheng He, getum við þá ekki allt eins dregið þá ályktun að hafi líka verið tilviljun og slysni að Evrópumenn urðu allsráðandi í heiminum eftir landafundina sem Hinrik Portúgalsprins hratt af stað? Og ef hann hefði nú dáið í frumbernsku, og ekki verið með þetta siglingavesin, þá hefðu ekki orðið neinir landafundir á þeim tímapunkti sem raun varð á, og engin útrás Vesturlanda, engin auðæfi og nær engar tækninýjungar? Getur jafnvel hugsast að þá væri ekki enn búið að finna Ameríku?!