Við tryggjum ekki lýð­ræðið eftir á

Hver borgaði fyrir pólitísku auglýsinguna sem þú sást fyrir kosningar? Hver fjármagnaði samtökin sem birtu hana? Á hvaða heimildum byggðust fullyrðingarnar? Og átt þú ekki rétt á að vita þetta áður en þú greiðir atkvæði?

Þjóðaratkvæðagreiðslan um ESB er að baki. En kosningabaráttan ætti að verða okkur tilefni til að ræða stærra mál: Eru leikreglur íslensks lýðræðis nógu sterkar fyrir nútíma kosningabaráttu?

Þetta snýst ekki lengur um já eða nei við ESB. Þetta snýst um næstu Alþingiskosningar, sveitarstjórnarkosningar og þjóðaratkvæðagreiðslur.

Kjósandinn á rétt á að vita hver reynir að hafa áhrif á hann, hver borgar og hvort sannanlegar staðreyndafullyrðingar standist.

Hver borgar?

Fyrsta breytingin ætti að vera einföld: Fyrir kosningar á að vera ljóst hver fjármagnar skipulagðan pólitískan áróður.

Ekki mörgum mánuðum síðar þegar uppgjör eða ársreikningar birtast. Ekki eftir að atkvæðin hafa verið talin.

Áður en kjósandinn kýs.

Þeir sem verja verulegum fjármunum til skipulagðrar pólitískrar upplýsingamiðlunar og auglýsinga ættu að vera skráningarskyldir.

Stærri framlög ætti að birta jafnóðum ásamt upplýsingum um uppruna þeirra. Á pólitískum auglýsingum ætti alltaf að koma skýrt fram hver greiðir fyrir þær.

Kjósandinn ætti síðan að geta farið inn í eina opinbera rafræna skrá og séð:

• Hver stendur að herferðinni?
• Hver fjármagnar hana?
• Hversu miklu hefur verið varið?
• Hver greiðir fyrir auglýsingarnar?

Reglurnar eiga að gilda jafnt um alla – stjórnmálaflokka, fyrirtæki, einstaklinga, verkalýðshreyfingu og önnur hagsmunasamtök. Þær þurfa að ná jafnt til hefðbundinna fjölmiðla og samfélagsmiðla.

Leynd á ekki að vera fjármögnunarlíkan lýðræðislegrar kosningabaráttu.

Gerum við meiri kröfur þegar okkur er seld vara?

Hér birtist athyglisverð þversögn. Í almennri markaðssetningu eru rangar og villandi upplýsingar óheimilar og auglýsandi þarf að geta fært sönnur á ýmsar staðhæfingar um vöru eða þjónustu. Það er í raun lágmarkskrafa. Neytandinn á rétt á upplýsingum svo hann geti tekið upplýsta ákvörðun um kaupin.

En hvað með kjósandann?

Er ákvörðun um framtíð Íslands minna mikilvæg en ákvörðun um kaup á vöru?

Eigum við að gera minni kröfur þegar miklum fjármunum er varið til að hafa áhrif á atkvæði fólks?

Auðvitað verður pólitísk umræða að vera frjáls. Fólk má hafa ólíkar skoðanir. Stjórnmálamenn mega vara við afleiðingum stefnu andstæðinga sinna. Menn mega spá fyrir um framtíðina og túlka sömu upplýsingar með mismunandi hætti.

En skoðun, spá og sannanleg staðreynd eru ekki sami hluturinn.

Það þarf að vera hægt að greina þar á milli.

Hvað ef auglýsingin segir einfaldlega ósatt?

Þetta er erfiðasta spurningin sem við þurfum að ræða. Ef pólitísk auglýsing fullyrðir:

• „Þetta mun kosta þjóðina X milljarða.“
• „Þessi samningur tekur þessi réttindi af Íslandi.“
• „Þetta ákvæði þýðir að Ísland verður að gera þetta.“

Hér er verið að setja fram staðreyndafullyrðingu.

Á auglýsandinn ekki að geta sýnt hvaðan hún kemur?

Við eigum ekki að stofna ráðuneyti sannleikans. Stjórnvöld eiga ekki að ákveða hvaða pólitísku skoðanir eru leyfilegar. En við getum gert kröfu um að sá sem kaupir dreifingu á afdráttarlausri staðreyndafullyrðingu geti bent á gögnin sem hún byggist á og sé gerður ábyrgur. Vísvitandi lygar þurfa að hafa afleiðingar.

Tjáningarfrelsið er grundvallarréttur. En tjáningarfrelsi þýðir ekki að samfélagið þurfi að vera varnarlaust gagnvart skipulagðri dreifingu rangra upplýsinga í aðdraganda kosninga.

Hver á að vera með öflug staðreyndavakt?

Undir RÚV gæti verið fyrir hverjar kosningar, skilgreindur starfshópur skv. lögum, sem hefur það hlutverk að koma á framfæri við kjósendur hvort fullyrðingar sem verið er að birta séu rangar. Þessum upplýsingum þarf að koma á framfæri við almenning strax, fyrir kosningar. Hugmyndin byggir á því að í aðdraganda almennra kosninga ætti að vera sýnileg og öflug staðreyndavakt.

Þegar stórar fullyrðingar fara á flug ætti að greina þær hratt og skilmerkilega:

• Hvað vitum við?
• Hvaða gögn liggja fyrir?
• Hvaða heimildir styðja fullyrðinguna?
• Hvað er umdeilt?
• Hvað er spá eða skoðun?
• Hvað stenst ekki fyrirliggjandi staðreyndir?

Slík vinna þarf að fara fram meðan umræðan stendur yfir. Leiðrétting eftir kosningar kemur of seint.

En starfshópurinn á ekki að úrskurða hvað sé leyfilegt

Það er jafn mikilvægt að draga skýr mörk. Hópurinn á að rannsaka, spyrja, sannreyna og upplýsa. En á ekki að verða stjórnvald sem úrskurðar hvaða pólitíska málflutning megi birta. Formlegt eftirlit með fjármögnun, merkingu auglýsinga og brotum á kosningareglum ætti að vera hjá sjálfstæðum kosningaeftirlitsaðila, með skýra lagaheimild og gagnsæjar málsmeðferðarreglur.

Þannig verjum við hvort tveggja: Upplýst lýðræði og tjáningarfrelsi.

Þarf RÚV pólitískar auglýsingar?

Síðan er önnur spurning sem við ættum að þora að ræða: Á opinber fjölmiðill yfirhöfuð að selja pólitískum flokkum og hagsmunasamtökum auglýsingapláss fyrir kosningar?

Vel mætti skoða að RÚV tæki ekki við greiddum pólitískum auglýsingum á skilgreindu kosningatímabili. Í staðinn yrði hlutverk þess að tryggja öfluga og sanngjarna kosningaumfjöllun, kynna ólík sjónarmið, spyrja gagnrýninna spurninga. RÚV og aðrir fjölmiðlar ættu að vera í nánu samstarfi við hina sjálfstæðu staðreyndavakt.

Gæti verið mikilvægt að RÚV væri ekki að þiggja auglýsingafé af þeim sem hafa mest fé til að auglýsa áróður fyrir almennar kosningar?

Hver er sérfræðingurinn og hver eru tengslin?

Sama gagnsæi þarf að gilda um þá sem koma fram sem sérfræðingar í stórum pólitískum álitamálum. Fræðimaður verður ekki ótrúverðugur vegna þess að rannsóknarverkefni hans fær styrk frá Evrópusambandinu. Sérfræðingur verður heldur ekki sjálfkrafa ótrúverðugur vegna verkefna fyrir atvinnulífið, verkalýðshreyfingu, stjórnvöld eða önnur hagsmunasamtök.

En kjósandinn á rétt á að þekkja viðeigandi tengsl.

Fær viðkomandi eða rannsóknarverkefni hans fjármögnun frá aðila sem tengist málefninu? Hefur hann formlegt hlutverk hjá hagsmunasamtökum?

Eru önnur fjárhagsleg eða fagleg tengsl sem eðlilegt er að upplýsa um?

Síðan á almenningur sjálfur að meta rökin.

Gagnsæi gerir ekki sérfræðing vanhæfan. Það gerir umræðuna trúverðugri.

Setjum nýjar leikreglur áður en næst verður kosið

Reynslan af þjóðaratkvæðagreiðslunni ætti að verða tilefni til heildarendurskoðunar á íslenskri löggjöf um kosningabaráttu og pólitíska upplýsingamiðlun.

Markmiðið þarf að vera skýrt:

• Við vitum hver borgar.
• Við vitum hver stendur á bak við auglýsinguna.
• Stærri framlög og útgjöld eru birt áður en kosið er.
• Greiddar staðreyndafullyrðingar eiga sér rekjanlegar heimildir.
• Sjálfstæður aðili hefur eftirlit með leikreglunum.
• RÚV og aðrir fjölmiðlar efla óháða staðreyndavakt.
• Reglurnar ná til samfélagsmiðla jafnt og annarra miðla.

Sömu reglur eiga að gilda um alla - ekki aðeins þá sem við erum ósammála.

Kjósandinn á síðasta orðið

Lýðræði snýst ekki um að vernda kjósandann fyrir ólíkum skoðunum. Þvert á móti. Hann á að heyra sterk rök frá öllum hliðum, gagnrýna þau og taka síðan sína eigin ákvörðun.

En til þess þarf hann að geta treyst leikreglunum.

• Hann á rétt á að vita hver talar.
• Hann á rétt á að vita hver borgar.
• Hann á rétt á að vita hvaðan staðreyndafullyrðingarnar koma.

Kjósandinn á síðan síðasta orðið í kjörklefanum.

Við eigum ekki að bíða eftir næstu kosningum og uppgötva aftur sömu veikleikana.

Við verðum að tryggja leikreglurnar áður en næsta atkvæði verður greitt.

Við tryggjum ekki lýðræðið eftir á.

Höfundur er viðskiptafræðingur með MS í stjórnun og stefnumótun, áhugamaður um leiðtogastjórnun og lýðræði Íslands.