Umræðan um Wolt-sendla, verktakavinnu og svokallað gigg-hagkerfi á Íslandi einkennist oft af einföldunum og fullyrðingum sem eiga sér litla stoð í raunveruleikanum. Á samfélagsmiðlum og í athugasemdakerfum heyrist því oft haldið fram að sendlar greiði enga skatta, starfi án tilstilli laga eða leigi kennitölur af öðrum. Þegar staldrað er við og rýnt í umhverfið kemur í ljós mun flóknari mynd.

Þvert á sögusagnir starfa þeir sendlar sem fá greitt í gegnum Wolt á eigin íslenskri kennitölu. Reikningagerðin og skattskilaferlið fylgja skráðum leiðum þar sem hver og einn ber ábyrgð á sinni staðgreiðslu, tryggingagjaldi og öðrum opinberum gjöldum. Þær frásagnir að kennitölur séu almennt leigðar út eða að um svart hagkerfi sé að ræða líta fram hjá þeirri rafrænu slóð sem þarf til að fá vinnuna greidda með löglegum hætti.

Fyrir mikið af fólki sem er nýflutt til Íslands eru störf eins og Wolt-sendill oft eina raunhæfa tækifærið til að komast hratt í launaða vinnu. Oft er erfitt að komast inn á vinnumarkaðinn á Íslandi án þess að kunna íslensku og vera með sterkt tengslanet, sem gerir störf eins og þessi að mikilvægu lífsviðurværi fyrir marga, sérstaklega fyrst um sinn. Seinna meir er auðvelt að auka mánaðartekjurnar með því að taka að sér sendingar endrum og eins þegar tími gefst. Langflestir Wolt-sendlar vinna einungis í hlutastarfi.

Verktakavinna er miklu stærri en bara Wolt

Það er auðvelt að gleyma því í umræðunni að verktakavinna er alls ekki ný af nálinni á Íslandi og einskorðast ekki einungis við Wolt-sendla. Árum saman hefur stór hluti af íslenskum vinnumarkaði byggst á verktakasamningum, til dæmis kvikmyndagerð og aðrar skapandi greinar. Leikarar og tæknifólk, iðnaðarmenn, sérfræðingar, leiðsögumenn og fjöldi námsmanna í aukavinnu gefa öll út reikninga á eigin kennitölu.

Vandinn er í grunninn kerfislægur. Íslenska skatt- og stjórnsýslukerfið var byggt í kringum hefðbundna launavinnu. Fyrir Wolt-sendil eða hvern þann sem byrjar sem sjálfstætt starfandi mætir þeim flókið regluverk og ófyrirséður aukakostnaður:

• Ferlið hefst á eyðublöðum eins og RSK 5.02 til að skrá sig á launagreiðendaskrá. Í stað þess að fá allt dregið af laununum sjálfkrafa þarf verktakinn að reikna og skila staðgreiðslu og 6,35% tryggingagjaldi mánaðarlega.
• Þar sem verktaki er bæði launaþegi og vinnuveitandi þarf hann sjálfur að skila 15,5% heildarlífeyrisframlagi í lífeyrissjóð mánaðarlega.
• Um leið og tekjur fara yfir tvær milljónir á 12 mánaða tímabili bætist við VSK-skráning og uppgjör á tveggja mánaða til árs fresti.
• Ef verktaki ætlar að draga frá kostnað vegna eigin ökutækis dugar ekki að hafa bara eldsneytiskvittanir. Skatturinn krefst akstursbókar og útreikninga á RSK 4.03 eyðublaði með árlegri skattaskýrslunni.
• Ef einstaklingur borgar ekki skattana mánaðarlega bætast við dráttarvextir. Einnig eru 5.000 króna sektir fyrir síðbúin VSK-skil og óvæntar skattáætlanir geta búið til háar skattaskuldir.
• Þrátt fyrir að greiða fullt tryggingagjald eru réttindi hjá sjúkrasjóðum, fæðingarorlofssjóði og atvinnuleysistryggingasjóði mun flóknari í umsýslu og öryggið minna en hjá hefðbundnu launafólki.

Til að eiga rétt á atvinnuleysisbótum krefst Vinnumálastofnun þess að tryggingagjald hafi verið greitt. Þótt fólki á atvinnuleysisbótum sé heimilt að vinna hlutastarf sem verktaki uppgötvast fljótt ákveðin sjálfhelda þegar skila á gjöldum. Skatturinn krefst þess að verktakar séu á launagreiðendaskrá til að geta greitt tryggingagjaldið, en Vinnumálastofnun bannar fólki á bótum að vera á þeirri sömu skrá. Eina leiðin til að skila gjaldinu og tryggja sér bótarétt er þannig bönnuð af sömu stofnun og krefst þess.

Sveigjanleiki á móti sanngjörnum launum

Sveigjanlegur vinnutími er oft notaður sem helsta röksemdin fyrir verktakavinnu af þessu tagi, og það er mikill kostur, ekki spurning. En sveigjanleiki má aldrei verða afsökun fyrir lágum launum eða skorti á öryggi. Sveigjanleiki hefur lítið gildi ef tekjurnar duga ekki fyrir framfærslu.

Samhliða þessu þarf stjórnsýslan að laga sig að breyttum tímum. Að ætlast til þess að Wolt-sendlar og aðrir sjálfstætt starfandi rati hjálparlaust í gegnum úrelt og flókið kerfi og regluverk skapar óþarfa núning fyrir alla. Íslenskur vinnumarkaður þarf skýrari leiðbeiningar, einfaldara umhverfi, sanngjörn laun og raunsæja sýn á þann fjölbreytta hóp sem heldur þessaru samfélagi gangandi.

Höfundar eru samskiptasérfræðingur Fustle ehf. ásamt stofnanda fyrirtækisins, sem er einnig stjórnarmaður í Hoobla ehf.

The reality of Wolt couriers and the gig economy

The debate about Wolt couriers, contractor work, and the so-called gig economy in Iceland is often characterized by simplifications and claims that have little basis in reality. On social media and in comment sections, it is often claimed that couriers pay no taxes, work outside the law, or rent ID numbers (kennitölur) from others. However, when looking more closely at the situation a much more complex picture emerges.

Contrary to rumors, those couriers who get paid through Wolt work under their own Icelandic social security number. The invoicing and tax filing process follows registered pathways where each individual is responsible for their own tax withholding, payroll tax (tryggingagjald), and other public dues. Those accounts claiming that social security numbers are generally rented out or that a black economy is involved overlook the electronic trail needed to get paid for the work in a legal manner.

For many people who have recently moved to Iceland, jobs like delivery work at Wolt are often the only realistic opportunity to quickly get into paid work. It is often difficult to enter the labor market in Iceland without knowing Icelandic and having a strong network, which makes jobs like these an important livelihood for many, especially at first. Later on, it is often easy to add to monthly income from other jobs by delivering every now and then when time allows. The vast majority of Wolt couriers work as such only part-time.

Contractor work is much bigger than just Wolt

It is easy to forget in the debate that contractor work is not new in Iceland and is not limited only to Wolt couriers. For years, a large part of the Icelandic labor market has operated on contractor agreements, for example filmmaking and other creative industries. Actors and technicians, tradespeople, experts, tour guides, and a number of students working side jobs all issue invoices on their own social security number.

The problem is fundamentally systemic. The Icelandic tax and administrative system was built around traditional wage work. For a Wolt courier or anyone who starts as self-employed, a complex regulatory framework and unforeseen extra costs:

• The process starts on filling out forms like RSK 5.02 to register on the employer registry. Instead of having everything deducted from pay automatically, the contractor needs to calculate and submit tax withholding and a 6.35% payroll tax monthly.
• Since a contractor is both employee and employer, they themselves must submit a 15.5% total pension contribution to a pension fund monthly.
• As soon as income goes over two million ISK in a 12-month period, VAT registration and settlement every two months to a year is added.
• If a contractor intends to deduct expenses for their own vehicle, having just fuel receipts is not enough. The tax office requires a driving logbook and calculations on the RSK 4.03 form with the annual tax return.
• If an individual does not pay taxes monthly, penalty interest applies. Also, there are 5,000 krónur fines for late VAT filings and unexpected estimated taxes can create high tax debts.
• Despite paying full payroll tax, rights in sickness funds, maternity/paternity leave funds, and unemployment insurance funds involve much more bureaucracy and the security is less than with traditional employees.

To be eligible for unemployment benefits, the Directorate of Labor requires payroll tax (tryggingagjald) to have been paid. Although people receiving unemployment benefits are allowed to work part-time as contractors, an administrative deadlock quickly emerges when attempting to submit the tax. The Tax Office requires contractors to be registered on the employer registry to pay the payroll tax, but the Directorate of Labor prohibits people on benefits from being on that same registry. The only way to submit the tax and secure benefit rights is thus prohibited by the exact institution demanding it.

Flexibility versus fair pay

Flexible working hours are often used as the main argument for contractor work of this kind, and that is a great advantage, no question. But flexibility must never become an excuse for low wages or lack of financial security. Flexibility has little value if the income is not enough for living expenses.

Along with this, public administration needs to adapt to changing times. Expecting Wolt couriers and other self-employed individuals to navigate without help through an outdated and complex

system and regulations creates unnecessary friction for everyone. The Icelandic labor market needs clearer guidance, a simpler environment, fair wages, and a realistic view of the diverse group that keeps this country running.

Authors are Communication Specialist at Fustle ehf., along with the company's founder, who is also a board member at Hoobla ehf.