Vel heppnuð þögn, mis­heppnaður Mahler

Þetta verk var á tónleikum Sinfóníuhljómsveitar Íslands í Eldborg í Hörpu á fimmtudagskvöldið. Þeir mörkuðu upphaf vetrarstarfsins. Barbara Hannigan er nýr aðalhljómsveitarstjóri og listrænn stjórnandi hljómsveitarinnar, svo tónleikarnir voru töluvert spennandi. Hver verður listræn stefna hennar í nánustu framtíð?

Sinfóníuhljómsveit Íslands á opnunartónleikum vetrarins í Eldborg í Hörpu fimmtudaginn 3. september.

Þögn og lúðrablástur

Ég verð að segja að 4'33" eftir Cage kom bara ágætlega út. Tónleikagestir voru töluvert stilltari en þegar ég flutti verkið á ráðstefnu um tímann í HÍ árið 2000. Kona við hliðina á mér var með lokuð augun og sælusvip á andlitinu. Þögnin var alltumlykjandi, fyrir utan smá hósta af og til. Hugmynd tónskáldsins var að láta umhverfishljóðin í salnum verða að sjálfri tónlistinni, og það heppnaðist hér.

From the Steeples and the Mountains eftir Charles Ives kom líka vel út. Ég sat í salnum rétt fyrir framan svalirnar og sitthvorum megin við þær var lítill hópur málmblásara. Bæði hægra og vinstra megin á sviðinu var svo leikið á rörklukkur. Þetta er stutt tónsmíð sem byrjaði á lágstemmdum nótum en magnaðist mjög fljótt upp í þróttmikinn, áhrifaríkan hápunkt.

Misheppnaður hryllingur

Því miður lá leiðin niður á við eftir þetta.

Undark eftir nýbakað staðartónskáld Sinfóníunnar, Huga Guðmundsson, var þunnur þrettándi. Titill verksins var líka nafnið á málningu sem var blanda af fosfóri og radíumi. Hún var meðal annars notuð á þriðja áratug síðustu aldar til að gera klukkuskífur sjálflýsandi. Saklausum verkakonum var sagt að málningin væri skaðlaus en svo var nú aldeilis ekki. Radíumryk settist á húð þeirra, hár og föt svo þær virtust jafnvel sjálfar glóa. Margar veiktust hræðilega og sumar létust kvalafullum dauðdaga.

Maður hefði haldið að tónlist um viðbjóðslegan glæp á saklausum konum myndi á einhvern hátt grípa hryllinginn og miðla honum til áheyrenda. Í sjónvarpsþáttunum Chernobyl er tónlist Hildar Guðnadóttur beinlínis geislavirk og á stóran þátt í því hversu magnað andrúmsloftið er. 

Hér var ekkert slíkt á boðstólum. Þetta var fyrst og fremst huggulegt næturljóð. Jú, það var fallegur samhljómur sem var nostursamlega útfærður af hljómsveitinni. Kliðmjúkt klukknatif. Hófleg stígandi, en hvert leiddi hún? Hvar var Undark, eitraða málningin? Verkið bar ekki nafn með rentu. Það hefði alveg eins getað heitið Rauð fura, Kjörvari frá Byko. Það var nánast eins og Mikki mús hefði verið fenginn til að segja okkur söguna af Djáknanum á Myrká.

Er Mahler ofmetinn?

Enn síðri var aðalrétturinn á matseðlinum, fyrsta sinfónían eftir Mahler. Hún tekur um klukkutíma í flutningi. Þegar um hálftími var liðinn klóraði ég mér í hausnum. Mig minnti að þetta væri stórbrotinn og kröftugur óður til náttúrunnar, fullur af dýpt og kyngi. En það sem blasti við var krúttleg — og allt of hæg — kvikmyndatónlist við eldgamla teiknimynd eftir Disney. Alla hrynjandi vantaði, allan drifkraft, já, alla snerpu.

Maður sá teiknimyndina fyrir sér.

Ungur hjörtur vaknar í töfraskógi innan um brosandi kanínur og fiðrildi, fær sér skoppandi snúning í krúttlegum sveitadansi, missir besta vin sinn — líklega lítinn broddgölt — og fylgir honum tárvotur til grafar ásamt allri dýraflórunni. Svo skellur á stormur en hornablásarar rísa eins og englasveit til að tilkynna nokkru síðar að nú sé allt orðið gott aftur.

Nei. Mahler er miklu undarlegri, grófari, kaldhæðnari og myrkari en þessi teiknimynd.

Hljómsveitin spilaði þó vissulega vel. Strengirnir voru þykkir og munúðarfullir, slagverkið hárnákvæmt, tréblásararnir fágaðir og málmblásturinn yfirleitt hreinn og kröftugur. Vandamálið var að hraðaval Hannigan var ósannfærandi. Í staðinn fyrir að hrynurinn skapaði sína eigin stígandi, var teygt á öllu, taktinn skorti snerpu og stundum leikið svo hægt að allt flæði datt úr tónlistinni.

Þetta varð sérstaklega áberandi í öðrum þættinum. Sveitadansinn er vissulega skoplegur. Hann er grófur og dálítið klunnalegur og Mahler er ekkert að fela sveitamennskuna. En þar er líka gífurlegur líkamlegur kraftur, ferskleiki og jafnvel ákveðin tign.

Hjá Hannigan varð hann hins vegar eins og dýrindis kasmírpeysa sem hefur óvart verið sett á vitlaust prógramm í þvottavélinni. Gróteska er ekki það sama og kjánaskapur. Húmorinn í Mahler verður sterkastur þegar maður finnur líka fyrir einhverju stærra og dekkra á bak við hann. Hér var stemningin ekki sannfærandi.

Hvar voru draugarnir?

Mest saknaði ég dulúðarinnar í þriðja þættinum. Þar birtist Meistari Jakob í moll, kunnuglegt barnalag málað myrkum litum. Þetta er eitt undarlegasta augnablik allrar sinfóníunnar. Tónlistin er í senn jarðarför, skopstæling, bernskuminning og hálfgerð martröð. Kontrabassaleikarinn sem spilaði í byrjun kaflans var samt brothættur á viðeigandi hátt, en heildarhljómsveitarleikurinn sem tók við skorti réttu ákefðina þótt hann væri tæknilega þéttur.

Hjá Hannigan var nær öll þessi dulúð horfin. Jarðarförin varð að dauflegri skrúðgöngu í vondu veðri. Draugarnir höfðu greinilega fengið frí. Og aftur birtist sama tilhneigingin: eitthvað sem átti að vera ókennilegt og tvírætt varð algerlega tannlaust og gerilsneytt.

Víðavangshlaup áttavilltra?

Hraður lokaþátturinn var hins vegar annað vandamál. Hann var ótrúlega sundurlaus. Vissulega gerist margt í þessum þætti. Tónlistin rifnar upp, hrynur aftur niður, rifjar upp fyrri þræði, sekkur í langar lýrískar hugleiðingar og rýkur svo aftur af stað. En undir góðri stjórn verður þetta allt hluti af einum risastórum tónaseið.

Maður finnur að eitthvað er í húfi, skynjar hvert tónlistin stefnir, jafnvel þegar hún villist af leið. Hér virtust ólíkir kaflar hins vegar hafa lítið innbyrðis samhengi. Þeir komu hver á fætur öðrum eins og atriði í sirkus. Og aftur var það sami skortur á þrýstingi: þegar ekkert ýtir tónlistinni áfram verður hvert atriði eyland.

Smá stormur. Smá rómantík. Smá læti. Annað þema. Meiri læti.

Það vantaði stóra bogann, tilfinninguna fyrir því að öll sinfónían væri hægt og rólega að safna kröftum fyrir eitthvað óhjákvæmilegt. Lokahápunkturinn, þegar hornleikararnir rísa úr sætum og blása sem mest þeir mega, skapaði ekki neina gæsahúð.

Ég velti því fyrir mér hvort Hannigan hafi verið að leitast við að skapa meiri nálægð í sinfóníu Mahlers, gagnsæi, eins konar viðkvæma kammerútgáfu sem gefur í skyn frekar en að slengja tilfinningunum framan í áheyrandann. Ef svo var fannst mér það ekki virka. Þegar Mahler hljómar eins og Disney hefur eitthvað brugðist. Nú er ég ekki að biðja um gamaldags túlkun á Mahler, massíva, digurbarkalega og stórkarlalega. En maður vill fá eitthvað sem er heiðarlegt og kemur við kvikuna á manni.

Þegar ég var kominn heim setti ég fyrstu sinfóníu Mahlers með Riccardo Chailly á fóninn. Hún tók 55 mínútur á meðan Hannigan fór yfir klukkutímann. Það hljómar ekki eins og nein ósköp, enda liggur munurinn ekki í mínútunum heldur í því sem gerist innan þeirra: hvernig teygt er á áherslum, hvernig frasar eru mótaðir, hversu skarpir upptaktarnir eru. Tveir flutningar geta tekið jafnlangan tíma og samt haft gerólíkan þrýsting.

Chailly er einmitt þekktur fyrir skýrleika, gagnsæi og tærar raddir, en samt heyrði ég allt annað verk. Þarna var tign og kraftur. Óþægileg fjarlægð og dulúð. Spenna, samhengi og raunverulegur hápunktur.

Mahler slapp sem sagt sýknaður.

Hannigan ekki.

Niðurstaða:

Það sem hér heyrðist var listlíki fremur en raunveruleg list, tilhneiging til að fela allt myrkur undir fallegri áferð. Ef það er myrkur í tónlistinni, þá á það að fá að lifa. Ives og Cage lofuðu óneitanlega góðu, en svo fór allt á verri veg. Vonbrigði.