Þjóðin sagði nei. En „látum eins og ekkert sé…”

Þegar Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra segir að hún vilji ekki draga formlega til baka umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu, þrátt fyrir niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar, vaknar grundvallarspurning um þýðingu beins lýðræðis. Ef ríkisstjórn leggur fram stórt stefnumál, biður þjóðina um svar og fær það svar — en telur sig samt geta haldið ferlinu áfram — þá vaknar spurning sem er stærri en einstök umsókn: Hvert er pólitískt gildi þjóðaratkvæðagreiðslu ef ríkisstjórn getur lagt mál fyrir þjóðina, beðið um svar hennar og fengið það – skýrt or skorinort nei — en síðan látið eins og ekkert sé? Þjóðaratkvæðagreiðsla er ekki skoðanakönnun. Slík atkvæðagreiðsla felur kjósendum beint ákvörðunarvald um tiltekið mál. Spurningin sem nú vaknar á Íslandi snýst ekki um það hvort ríkisstjórnin hafi lagalegan rétt til að sitja áfram – það hefur hún. Spurningin snýst um pólitíska ábyrgð og traust. Þegar ríkisstjórn gerir eitt mál að sínum meginmarkmiðum, fjárfestir í því verulegt pólitískt og stjórnsýslulegt afl og leggur svo fyrir þjóðina — aðeins til að fá skýrt nei — vakna eðlilega spurningar um viðbrögðin við slíkum úrslitum. Fyrir ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur var endurupptaka aðildarviðræðna við Evrópusambandið ekki smávægilegt utanríkisstefnumál, heldur eitt af helstu pólitísku markmiðum stjórnarinnar. Það hafði í för með sér verulegan pólitískan og diplómatískan kostnað, að ekki sé minnst á hinn fjárhagslegan kostnað fyrir íslenska skattgreiðendur. Landskjörstjórn áætlaði kostnað við sjálfa þjóðaratkvæðagreiðsluna um 500–600 milljónir króna, án þess að þar sé talinn allur annar kostnaður sem fylgdi diplómatísku starfi og samskiptum stjórnvalda við Evrópusambandið. Málið var eitt af stærstu pólitísku markmiðum stjórnar Kristrúnar Frostadóttur og sérstaklega mikilvægt fyrir Viðreisn og formann flokksins, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra. Þess vegna verður niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar ekki einfaldlega túlkuð sem höfnun á einni tillögu, heldur sem höfnun á ákveðinni pólitískri stefnu. Ríkisstjórn sem biður þjóðina um umboð í meiri háttar stefnumáli biður hana um að treysta mati sínu og forystu. Þegar kjósendur hafna því snýst málið ekki lengur aðeins um sjálfa stefnuna, heldur um hvort stjórnmálaleiðtogar skilji vægi þess svars sem þeir hafa fengið. Í Bretlandi skapaði þjóðaratkvæðagreiðslan um Brexit þegar í stað pólitíska leiðtogakreppu vegna þess að forsætisráðherrann hafði gert áframhaldandi aðild að Evrópusambandinu að meginstoð kosningabaráttu sinnar. Hvaða vægi á bein afstaða þjóðarinnar að hafa?

Þetta vekur óhjákvæmilega spurningar um tilgang þjóðaratkvæðagreiðslunnar sjálfrar. Ef kjósendur eru kallaðir til að gefa skýrt svar um stefnumarkandi mál, en niðurstaðan hefur engin áhrif á þá stefnu sem stjórnvöld hyggjast fylgja, hvaða vægi hefur þá beint lýðræðislegt umboð þjóðarinnar?

Ef marka má viðbrögð Kristrúnar Frostadóttur og Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, er svarið einfalt: Ekkert. Látum sem ekkert sé. Þegar kosið var um að hefja ferlið að nýju studdu 29 þingmenn það, 30 voru á móti og fjórir tóku ekki afstöðu. Þjóðaratkvæðagreiðslan var meira en einfalt framhald af þinglegu ferli. Kjósendur voru beðnir um að skera úr um meiri háttar stefnumál ríkisstjórnarinnar. Svar þeirra var skýrt: Nei. Íslenska þjóðin fékk boð um sæti við samningaborðið. Hún horfði á stólinn. Og ákvað að henni liði bara ágætlega standandi. En þeir sem buðu henni stólinn láta sem svarið skipti ekki máli.

Höfundur er fjölmiðlafræðingur.