Land­búnaður og mat­væla­verð – Fram­tíðar þróun

Íslenskur landbúnaður mun breytast mikið á næstu áratugum, hvort sem Ísland gengur í Evrópusambandið eða ekki. Tæknivæðing, breytt neysla, hækkandi launakostnaður, umhverfiskröfur og aukin alþjóðleg samkeppni munu knýja fram breytingar.

Spurningin er því ekki hvort landbúnaðurinn breytist heldur hvernig við viljum að sú þróun verði.

Færri og stærri kúabú

Þróunin í mjólkurframleiðslu er þegar skýr. Kúabúum fækkar en þau sem eftir standa verða stærri og tæknivæddari. Árið 2024 voru 462 kúabú skráð í skýrsluhaldi og meðalbúið var með um 56 kýr.

Mjólkurþjónar og önnur sjálfvirkni hafa gjörbreytt vinnunni á nútímalegum kúabúum. Bóndinn þarf ekki lengur að standa yfir mjöltum tvisvar á dag allan ársins hring. Tæknin gerir stærri bú möguleg með minna vinnuálagi á hverja framleidda einingu og getur gert búskapinn fjölskylduvænni.

Þessi þróun mun halda áfram. Stærri mjólkurbú þurfa gott ræktarland, örugga fóðuröflun, þjónustu og góðar samgöngur. Suðurland, Eyjafjörður og Skagafjörður hafa augljósa kosti í því samhengi og nálægð við markaði og vinnslustöðvar skiptir máli.

Markmiðið á ekki að vera að varðveita ákveðinn fjölda kúabúa heldur öfluga og hagkvæma íslenska mjólkurframleiðslu.

Sauðfjárbúskapurinn stendur frammi fyrir erfiðari spurningum

Framleiðsla kindakjöts hefur eðlilega minnkað undanfarin ár en búin eru mörg og smá og afraksturinn lítill. Kindakjöt hefur smám saman misst þá yfirburðastöðu sem það hafði áður með betri samgöngum og aðgangi að fjölbreyttari matvælum.

Kostnaðinn sem núverandi fyrirkomulag sauðfjárbeitar leggur á samfélagið og landið er mikill. Lausaganga sauðfjár veldur því að sá sem vill rækta skóg, endurheimta gróður eða verja viðkvæmt land þarf oft sjálfur að girða búféð frá. Girðingar eru dýrar og þurfa stöðugt viðhald. Beit á viðkvæmt hálendið heldur niðri gróðri.

Kindakjötsneysla mun í framtíðinni minnka. Sauðfjárbúum mætti fækka og þau stækka þannig að þau væru hagkvæmari einingar.

Kjúklingar og svín eru annars konar landbúnaður

Kjúklinga- og svínarækt er ólík hefðbundnum íslenskum grasnytjabúskap. Framleiðslan fer að mestu fram innanhúss í stórum tæknivæddum einingum og stór hluti korns og próteinfóðurs er innfluttur.

Þetta skiptir máli þegar rætt er um fæðuöryggi. Íslensk svína- og kjúklingabú framleiða vissulega mat hér á landi, en framleiðslan er mjög háð innfluttu fóðri. Fæðuöryggi sem byggist á slíku innflæði er annars eðlis en framleiðsla sem byggir á íslensku graslendi, heyi og öðrum innlendum auðlindum.

Það hlýtur einnig að hafa áhrif á mat okkar á því hvaða framleiðslu skattgreiðendur eiga sérstaklega að styðja.

Tollvernd er vond leið til stuðnings

Íslenskur landbúnaður er varinn fyrir erlendri samkeppni með háum innflutningstollum. Innan Evrópusambandsins ríkir hins vegar frjáls verslun með landbúnaðarvörur milli aðildarríkja, samhliða umfangsmiklum beinum stuðningi við bændur.

Það er eðlilegt að Ísland styðji landbúnað, rétt eins og önnur Evrópulönd. En stuðningurinn þarf ekki að felast í því að halda erlendum matvælum frá íslenskum neytendum með tollum og kvótum.

Við getum stutt íslenska bændur beint og gegnsætt en jafnframt leyft neytendum að njóta samkeppnishæfara matvælaverðs.

Árið 2025 var verðlag matvæla og óáfengra drykkja á Íslandi 56% yfir meðaltali ESB. Árið 2024 var Ísland jafnframt dýrasta landið í samanburði Eurostat þegar sérstaklega voru skoðuð mjólk, ostar og egg.

Hátt matvælaverð kemur hlutfallslega verst niður á tekjulágum heimilum og barnafjölskyldum. Það hefur einnig áhrif á ferðaþjónustuna um allt land, því veitingastaðir og gististaðir þurfa að kaupa matvæli á þessu háa verði.

Lægra matvælaverð væri því bæði kjaramál heimilanna og samkeppnismál íslenskrar ferðaþjónustu.

Samkeppni myndi hraða nauðsynlegri þróun

Aukið frelsi í innflutningi myndi vissulega reynast sumum framleiðendum erfitt, en samkeppni knýr einnig fyrirtæki til að fjárfesta, sérhæfa sig, nýta nýja tækni og bæta framleiðni.

Búum mun hvort sem er halda áfram að fækka og þau stækka. Sterkari rekstrareiningar geta fjárfest meira í sjálfvirkni, betri húsakosti og afleysingum.

Þetta snýst ekki aðeins um hagkvæmni heldur einnig lífsgæði bænda. Tæknivæddari bú með fleiri starfsmönnum og betri afleysingaþjónustu geta gert bændum auðveldara að taka frídaga og sumarleyfi og lifa fjölskyldulífi sem líkist því sem tíðkast í öðrum starfsgreinum.

Þá mun nýsköpun vaxa með öflugri einingum.

Stuðningurinn myndi ekki hverfa við ESB-aðild

ESB-aðild myndi ekki þýða að íslenskir bændur stæðu óstuddir gagnvart evrópskum landbúnaði. Sameiginleg landbúnaðarstefna ESB, CAP, er umfangsmikið stuðningskerfi.

Finnland er sérstaklega áhugavert fordæmi. Þar fær landbúnaður mikinn stuðning bæði frá ESB og finnska ríkinu vegna norðlægrar legu, stutts ræktunartíma og erfiðra náttúruskilyrða. Framleiðslutengdur stuðningur og greiðslur vegna náttúrulegra takmarkana eru mikilvægir þættir kerfisins.

Sambærileg rök ættu augljóslega við um Ísland og yrðu mikilvæg í aðildarsamningum.

Meginbreytingin væri því ekki að stuðningur við íslenskan landbúnað hyrfi heldur að hann yrði í auknum mæli greiddur beint og gegnsætt, í stað þess að neytendur greiddu hluta hans með hærra matvælaverði vegna tollverndar.

Íslenskur landbúnaður hefur raunverulega styrkleika: hreint vatn, mikið graslendi og góð skilyrði til mjólkur- og grasnytjaframleiðslu á ýmsum svæðum. Þar eigum við að byggja upp sterkan landbúnað.

Við eigum hins vegar ekki að gera það að markmiði að framleiða allar landbúnaðarvörur innanlands hvað sem það kostar.

Landbúnaður framtíðarinnar verður tæknivæddari, búin færri og stærri og landnýting markvissari. Við getum áfram stutt íslenska bændur og byggð í landinu en jafnframt leyft neytendum að njóta meiri samkeppni og lægra matvælaverðs.

Við eigum að stuðla að góðri þróun fyrir bændur, stuðla að skynsamlegri landnýtingu og lækka matarverð hvort sem við förum í Evrópusambandið eða ekki.

Höfundur er viðskiptafræðingur.