ESB-aðild eykur á­hrif smá­ríkja. Reynsla Íra er mjög já­kvæð

Innan ESB eru nokkur smærri aðildarríki á borð við Möltu, Kýpur, Eistland, Lúxemborg og Lettland með íbúafjölda sem er sambærilegur við íbúafjölda Íslands.

Reynsla þeirra getur verið sérstaklega áhugaverð fyrir Íslendinga þegar þeir velta fyrir sér hvað aðild að ESB gæti boðið upp á. Sem Íri sem býr á Íslandi deili ég upplifun minni á reynslu Írlands, annars lands sem hefur lengi litið á sig sem smáríki, af samskiptum sínum við Evrópusambandið.

Aðild að ESB eykur áhrif smáríkja eins og dæmi Írlands sýnir augljóslega fram á.

Augljósasti ávinningurinn er einfaldlega að eiga sæti við borðið. Ákvarðanir ESB hafa mikil áhrif á Írland. En Írland er ekki aðeins land sem verður fyrir áhrifum af þessum ákvörðunum, það tekur beinan þátt í mótun þeirra. Aðild gerir írskum ráðherrum og embættismönnum kleift að taka virkan þátt í samningaviðræðum, byggja upp bandalög og hafa áhrif á stefnumál áður en þau eru samþykkt.

Þetta skiptir máli vegna þess að ákvarðanataka innan ESB snýst sjaldan einfaldlega um að stór ríki greiði niður atkvæði smáríkja. Þótt atkvæðakerfið veiti smáríkjum töluverð áhrif miðað við íbúafjölda þeirra, nást flestar mikilvægustu ákvarðanirnar með umfangsmiklum samningaviðræðum og leit að samstöðu. Smáríki geta því haft mun meiri áhrif en íbúafjöldi eða efnahagslegt vægi þeirra gefur til kynna. Og þá sérstaklega ef þau eru góð í að byggja upp bandalög og skapa sér orðspor sem uppbyggilegur samningaaðili og traustur bandamaður.

Forysta er önnur leið til áhrifa. Smáríki geta lagt til forseta, framkvæmdastjóra, og aðra háttsetta einstaklinga sem geta haft áhrif á stefnu alls ESB. Írland hefur átt fjölda áhrifamikilla evrópskra leiðtoga, þar á meðal forseta Evrópuþingsins og forseta evrópska endurskoðunarréttarins. Að auki hafa Írar tvisvar gegnt æðsta embætti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Írskar ríkisstjórnir hafa einnig nýtt stöðu sína til að setja ákveðin málefni á dagskrá Evrópu. Fyrsti Írinn í framkvæmdastjórninni hafði til dæmis mikil áhrif á mótun evrópskrar félagsmálastefnu. Á sviði alþjóðamála hefur Írland auk þess um áratugaskeið verið eindreginn stuðningsaðili sjálfsákvörðunarréttar Palestínumanna.

Ísland myndi ekki skyndilega verða stórveldi í Evrópu. En ESB-aðild gefur hæfileikaríku fólki frá smáríkjum tækifæri til að hafa áhrif á mun stærri vettvangi. Hver veit hvaða framtíðarleiðtogar Evrópu kunna nú þegar að leynast meðal vel menntaðra og alþjóðlega sinnaðra Íslendinga?

Formennska í ráðinu, sem gengur á milli aðildarríkjanna, býður upp á enn eitt sérstaklega öflugt tækifæri. Hvert aðildarríki gegnir formennsku í sex mánuði og fær þá ábyrgð á að stýra fundum ráðsins, miðla málum og hjálpa til við að móta löggjafardagskrá ESB. Írland gegnir formennsku frá júlí til desember 2026 og er því í miðju samningaviðræðna sem hafa áhrif á allt sambandið.

Aðild getur einnig gefið smáríkjum aukið vægi til að tryggja fyrirkomulag sem tekur mið af sérstöðu þeirra. Írland hefur til dæmis náð fram sértæku fyrirkomulagi á sviðum þar sem aðstæður þess eru frábrugðnar aðstæðum annarra aðildarríkja. Írland hefur haldið undanþágu frá Schengen-svæðinu og getur því viðhaldið sameiginlegu ferðasvæði sínu með nágrannanum Bretlandi sem er ekki í ESB. Jafnframt hefur Írland samið um sveigjanlegri þátttöku í tilteknum málum ESB á sviði dómsmála og innanríkismála.

Þessi dæmi sýna að vera innan ESB þýðir ekki að öll aðildarríki þurfi að samþykkja nákvæmlega sama fyrirkomulag á öllum sviðum. Aðild veitir ríkjum sæti við samningaborðið, þar sem þau geta talað fyrir fyrirkomulagi sem tekur mið af eigin hagsmunum. Það er því vert að taka það fram að 91% Íra telja að landið sitt hafi eflst verulega með því að eiga aðild að ESB, bæði þegar kemur að því að styrkjast inn á við og einnig með því að standa sterkari á alþjóðavísu.

Kannski komu kostir þess að eiga sæti við borðið hvað skýrast í ljós þegar Bretland ákvað að yfirgefa ESB. Sú ákvörðun kom Írlandi í afar erfiða stöðu, ekki síst þar sem nauðsynlegt var að vernda opin landamæri milli Írlands og Norður-Írlands og tryggja áframhaldandi gildi Föstudagssamkomulagsins. Írland gat fylgt þessum hagsmunum eftir, ekki sem utanaðkomandi ríki sem beitti sér gagnvart ESB, heldur sem aðildarríki ESB þar sem hagsmunir þess mótuðu afstöðu sambandsins sjálfs í samningaviðræðunum. Bretland, sem nú var orðið „utanaðkomandi ríki“, varð að samþykkja að Norður-Írland yrði áfram að hluta bundið regluverki innri markaðar ESB um vörur. Það hjálpaði til við að koma í veg fyrir hörð landamæri á eyjunni Írlandi.

Írland hefur nýtt sér sæti sitt við borðið, hæfni sína til bandalagsmyndunar, sterka stöðu Íra í áhrifastöðum innan Evrópu, formennsku sína í ráðinu og svigrúm til að semja um sértækt fyrirkomulag til að tryggja sér áhrif langt umfram það sem stærð landsins ein og sér myndi annars gefa til kynna. Reynslan af Írlandi bendir til þess að aðild að ESB geti margfaldað áhrif smáríkis, hvort sem það ríki er Írland eða Ísland.

Höfundur er Íri sem er búsettur á Íslandi. Hann er hagfræðingur sem starfar á alþjóðavísu við að draga úr kolefnalosun í raforkuiðnaði.