Nýsköpun í Evrópu: Heildarmyndin sem Hilmar sleppur

Halldór Jörgen Olesen skrifar 20. ágúst 2026 15:17

Í Morgunblaðinu nýlega heldur Hilmar Veigar Pétursson, forstjóri Fenris Creations, því fram að nýsköpunarfyrirtækjum líði illa innan Evrópusambandsins og að Ísland eigi að einbeita sér að innlendum hagvexti í stað þess að „kíkja í pakka." Hilmar er reyndur fyrirtækjastjórnandi og sjónarmið hans eiga skilið svar. En málflutningur hans segir aðeins hálfa söguna og sú hálfa saga gæti leitt okkur á villigötur.

Já, ESB á í samkeppnisvanda, en það er ekki allt

Hilmar hefur rétt fyrir sér um ýmislegt. Ekkert ESB-fyrirtæki er á topp-tíu listanum yfir verðmætustu fyrirtæki heims. Evrópsk fyrirtæki hafa tapað hlutfallslegu vægi á alþjóðlegum mörkuðum. Draghi-skýrslan frá september 2024 staðfestir þetta vandamál og leggur til róttækar umbætur. Um það eru engar deilur.

En það sem Hilmar sleppur er jafn mikilvægt og það sem hann segir.

25 ár af framförum sem ekki má gleyma

Nýsköpunarumhverfi Evrópu hefur gjörbreyst á síðustu 25 árum. Árið 2000 voru evrópsk sprotafyrirtæki nánast ósýnileg á heimsvísu. Í dag er myndin allt önnur:

Fjárfesting í rannsóknum: ESB eyddi 403 milljörðum evra í rannsóknir og þróun árið 2024, rannsókna- og þróunarhlutfall sem hlutfall af VLF hefur hækkað úr 1,81% árið 2000 í 2,24% árið 2024.

Einhyrningar: Evrópskir einhyrningar (fyrirtæki metin yfir 1 milljarð dala) voru færri en 10 árið 2010. Í lok árs 2024 voru þeir orðnir yfir 140.

Fjármagn: Fjárfesting í evrópskum sprotafyrirtækjum hefur tífaldast á fimm árum og nam 63,8 milljörðum dala árið 2025. Fyrsta ársfjórðung 2026 jókst fyrsta fjármögnunarlota um 56% frá meðaltali ársins á undan.

Horizon Europe: Stærsta rannsóknaáætlun heims (95,5 milljarðar evra 2021–2027) fjármagnar þúsundir sprotafyrirtækja og rannsóknaverkefna. Evrópska nýsköpunarráðið (EIC) eitt og sér hefur stutt yfir 313 fyrirtæki með styrkjum og hlutafé.

Tæknirisar: ASML (700 milljarða dala markaðsvirði, ágúst 2026), SAP, Spotify, ARM, LVMH, Novo Nordisk. Evrópa á heimsmarkaðsleiðtoga á mörgum sviðum.

Einhyrningarnir sem fluttu og hvað þeir skulda Evrópu

Hilmar nefnir að 41 einhyrningur hafi flutt höfuðstöðvar frá ESB til Bandaríkjanna. Þetta er rétt en það er aðeins helmingur sögunnar.

Samkvæmt rannsókn Evrópska fjárfestingarbankans (EIB) frá janúar 2026 fluttu um 30% evrópskra einhyrninga höfuðstöðvar sínar til útlanda á tímabilinu 2008–2021, langflest til Bandaríkjanna. En þessi fyrirtæki voru öll sköpuð, þroskuð og stækkuð innan evrópska vistkerfisins áður en þau fluttu.

Spotify var stofnað í Stokkhólmi og ólst upp á evrópskum markaði með 450 milljónum notenda, þar af 58 milljónir þeirra í Evrópu. Fyrirtækið naut innri markaðarins til að vaxa yfir landamæri án tolla eða regluverkshindrana.

Klarna var stofnað í Svíþjóð og varð fyrsti evrópski tíu-milljarða-einhyrningurinn studdur af áhættufjármagni (VC). Fyrirtækið nýtti sér evrópska greiðslumarkaðinn og PSD2-regluverkið til að vaxa.

UiPath var stofnað í Rúmeníu og naut evrópskrar hæfni í hugbúnaðarþróun og lægri launakostnaðar á vaxtarskeiði.

BioNTech var stofnað í Þýskalandi og fékk hundruð milljóna evra í ESB-styrki til rannsókna áður en það þróaði COVID-bóluefnið.

Þessi fyrirtæki fluttu ekki vegna þess að Evrópa hafi brugðist sem sköpunarvettvangur. Þau fluttu vegna þess að bandaríski fjármagnsmarkaðurinn er stærri og skráning þar gefur hærra verðmat. Það er raunverulegt vandamál en lausnin er ekki að snúa baki við Evrópu. Lausnin er að styrkja evrópska fjármagnsmarkaðinn, sem er einmitt eitt af meginmarkmiðum Draghi-skýrslunnar.

Hvað þýðir þetta fyrir Ísland?

Hilmar segir að Ísland eigi að einbeita sér að innlendum hagvexti. En Ísland er 380.000 manna eyja. Innlendur markaður er ekki til, eða ekki í þeim skilningi sem skiptir máli fyrir nýsköpunarfyrirtæki. Íslensk sprotafyrirtæki þurfa aðgang að stórum mörkuðum frá fyrsta degi.

Í gegnum EES hefur Ísland aðgang að innri markaðnum en án atkvæðisréttar um reglurnar sem gilda þar. Ísland tekur upp regluverkið (þar á meðal þau sem Hilmar gagnrýnir) en hefur engin áhrif á mótun þess. Við aðild myndi Ísland fá sæti við borðið þar sem reglurnar eru skrifaðar.

Auk þess myndi full aðild gefa íslenskum sprotafyrirtækjum beinan aðgang að:

· Styrkjum úr hröðlum Evrópska nýsköpunarráðsins (EIC Accelerator) sem eru allt að 2,5 milljónir evra í styrk + 15 milljónir í hlutafé

·Horizon Europe rannsóknarsjóðum

·Evrópska fjárfestingarsjóðnum (EIF) sem ábyrgist áhættufjármagn

·Stafræna innri markaðnum án milliliða

Draghi-skýrslan er ekki rök gegn ESB, heldur rök fyrir þátttöku

Hilmar nefnir Draghi-skýrsluna sjálfur. En skýrslan er ekki dómur yfir ESB sem hugmynd, hún er innri sjálfskoðun og aðgerðaáætlun. Hún leggur til 800 milljarða evra í árlega viðbótarfjárfestingu, sameiningu fjármagnsmarkaða og einföldun regluverks.

Ef Ísland er utan ESB hefur það engin áhrif á hvort þessar umbætur verða að veruleika. Ef Ísland er innan ESB getur það mótað þær og notið ávinningsins.

Hver er munurinn?

Í dag tekur Ísland upp regluverk ESB í gegnum EES samninginn án þess að hafa atkvæðisrétt um mótun þess. Íslensk sprotafyrirtæki hafa takmarkaðan aðgang að stærstu nýsköpunarsjóðum Evrópu, svo sem hlutafjársjóði Evrópska nýsköpunarráðsins og InvestEU, og búa við gjaldmiðilsáhættu og háan fjármagnskostnað sem stærri hagkerfi þekkja ekki. Við fulla aðild myndi Ísland fá sæti við borðið þar sem reglurnar eru skrifaðar, beinan aðgang að allt að 2,5 milljónum evra í styrk og 15 milljónum evra í hlutafé á hvert sprotafyrirtæki í gegnum hraðla Evrópska nýsköpunarráðsins (EIC Accelerator) og mögulega lægri vexti sem gera fjárfestingu í nýsköpun raunhæfari. Munurinn á stöðunni í dag og stöðunni eftir aðild er ekki hvort við tökum upp reglur, það gerum við nú þegar án aðkomu, heldur hvort við höfum áhrif á þær og aðgang að þeim tækjum sem gera nýsköpun mögulega á litlum markaði.

Niðurstaðan

Hilmar hefur rétt fyrir sér um að Evrópa stendur frammi fyrir samkeppnisvanda. En svarið við þeim vanda er ekki einangrun. Svarið er þátttaka, áhrif og aðgangur.

Íslensk nýsköpunarfyrirtæki þurfa ekki minni Evrópu heldur betri Evrópu. Og eina leiðin til að hafa áhrif á hvernig Evrópa þróast er að sitja við borðið.

Kosningin 29. ágúst snýst um hvort við viljum kanna þá leið en ekki um að samþykkja regluverk sem okkur líkar ekki. Ef samningurinn reynist slæmur fyrir íslenska nýsköpun getum við hafnað honum. En að loka dyrunum fyrirfram, án þess að vita hvað stendur til boða, er ekki nýsköpunarhugsun. Það er óttahugsun.

Heimildir

Eurostat: R&D expenditure in the EU, 2024 (€403 milljarðar, 2,24% af VLF)

https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=R%26D_expenditure

Startup Guide: Europe 2000–2025: Layering the foundations (einhyrningar úr <10 í >140)

https://www.startupguide.com/europe-2000-2025-layering-the-foundations

Dealroom: European startup funding ($63,8B árið 2025, tífaldast á 5 árum)

https://dealroom.co/guides/europe

EIB: Drivers of relocation by innovative EU startups and scaleups (janúar 2026)

https://www.eib.org/en/publications/20250217-drivers-of-relocation-by-innovative-eu-startups-and-scaleups

CER: Europe has produced tech champions (ASML, SAP, Spotify, maí 2026)

https://www.cer.eu/insights/europe-has-produced-tech-champions-here-what-they-can-teach-us

Framkvæmdastjórn ESB: Draghi-skýrslan um samkeppnishæfni Evrópu (september 2024)

https://commission.europa.eu/topics/competitiveness/draghi-report_en

EIC Accelerator: 313 fyrirtæki styrkt undir Horizon Europe

https://eic.ec.europa.eu/eic-funding-opportunities/eic-accelerator_en

Höfundur er sérfræðingur í samstarfi og smíðaði verdbolga.net, opið mælaborð sem flokkar hvern lið verðbólgunnar eftir uppruna: ríki, erlendu eða innlendu.