Lífs­gæði og sam­heldni ís­lenskrar þjóðar

Að keyra 8.000 kílómetra á vegum Evrópu í sumar gaf mér góðan tíma til að velta fyrir mér vegakerfinu á Íslandi. Leiðin lá frá Ósló til Marbella og til baka. Spænsku vegirnir voru þeir bestu og Autobahn Þjóðverja var mun verri en ég bjóst við.

Línurnar sem íslensku vegirnir liggja á voru fyrst gönguleiðir bænda milli bæja og yfir heiðar. Svo komu hestar og kerrur, svo bílarnir, og línan færðist lítillega. Síðan 1974 hefur hún varla hreyfst. Okkur hefur fjölgað og byggðir hafa komið og farið. Það sem hefur ekki breyst er að við búum á eyju og við nánast alla strandlínuna.

Fólkið sem stendur þér næst segir „keyrðu varlega“ í hvert sinn sem þú leggur af stað. Það á ekki að vera hluti af þjóðarsálinni að hika við að fara út á þjóðveginn og búa við framúraksturskvíða. Vegir sem fólk telur hættulega skapa sálræna hindrun sem lætur vegalengdir virðast lengri en þær eru.

Bresti í menntakerfi og heilbrigðiskerfi getum við leyst að hluta sjálf og í gegnum einkaaðila. Við lesum meira heima eða skiptum um skóla, hreyfum okkur meira og breytum um lífsstíl eða leitum til einkaaðila eftir hjálp. Allir keyra sama veginn en sá efnaði getur ekki keypt sér aðra akrein og dýrari bílar eru harla betri öryggisins vegna. Að sitja heima af því að vegurinn er ekki nógu góður eða of hættulegur á ekki að vera svarið.

Hver nýr vegur er metinn út frá einni tölu, ávöxtunarkröfu. Göng sem kosta 40 milljarða og spara milljarð á ári skila 100 milljörðum á heilli öld. Íslenska matið reiknar með 5% og hættir að telja eftir 20 ár. Það telur 12,5 milljarða og göngin eru ekki byggð. Þýskaland reiknar með 1,7% alla öldina, telur 48 milljarða, og sömu göng standast. Það eina sem breyttist er ávöxtunarkrafan. Það sem fær ekkert verð er hvort byggðarlag lifir af, hvort tveir landshlutar tengjast, hvort önnur leið sé út þegar hamfarir verða, og ferðirnar sem eru ekki farnar.

Á korti eru þrjár leiðir út af höfuðborgarsvæðinu. Flestir þekkja umferðina úr borginni í lok vinnudags á föstudegi. Bættu svo við að verið sé að rýma borgina vegna eldgoss eða annarra hamfara. Þá verður leiðin út ekki hæg, heldur lokuð, og allar þrjár geta lokast af sömu ástæðu. Sama á við víða um landið.

Portúgölsk fjölskylda borðar sunnudagsmat hjá ömmu í sveitinni án þess að nokkur líti á það sem ferðalag. Vegur sem er byggður svo fjölskyldan geti komist í þann mat þegar hún vill er annar vegur en sá sem er byggður til að spara henni níu mínútur hér og sjö mínútur þar.

Spánn var fátækur þegar hann gekk inn árið 1986 en sambandið fjármagnaði aðeins um 7% af vegafjárfestingu Spánverja. Þeir tóku samt stóra ákvörðun árið 1983 að tengja landið, að velja lífsgæði og samheldni þjóðarinnar, áður en þeir gengu í ESB.

Atkvæðagreiðslan um ESB snýst um margt en ekki um vegi. ESB byggir ekki þjóðvegi og á þá ekki. Hvort sem við göngum í ESB eða stöndum fyrir utan, þá borgum við fyrir okkar eigin vegi.

Í ferðinni um Evrópu greiddi ég um 75 þúsund krónur í veggjöld og mér fannst ég vera að greiða fyrir gæði. Svo kemurðu heim til Íslands þar sem hugsunin ein um veggjöld hefur lengi kveikt í fólki og gerir enn.

Til að uppfylla nýja framtíðarsýn eigum við að innheimta veggjöld, lágar fjárhæðir og einfalt kerfi. Allir sem eiga bíl eða nota vegina eiga að borga, þeir sem keyra þjóðvegina borga meira og ferðamenn greiða vel. Við þurfum líka einkafjármagn, því þetta er ekki hægt á fjárlögum. En einkafjármagnið má ekki halda á sýninni.

Stóra spurningin mín við þessi skrif var fyrir hverju vegakerfið okkar er bestað. Við þurfum að hugsa stærra. Við viljum byggja land og þjóð þar sem við tryggjum að öll eigum við færi á að heimsækja ætthagana, því öll erum við jú „utan af landi“. Að heimsækja uppeldisbæinn Húsavík eða kíkja í kaffi til mömmu og pabba á Egilsstöðum eða níræðrar frænku á Höfn á ekki að vera stór ákvörðun og ekki taka heila helgi.

Lausnin er einn hringvegur utan allrar byggðar. 120 kílómetra hraði alla leið, tvær akreinar í hvora átt með vegriði á milli. Léttlestarteinar og hjólastígur meðfram. Göng og brýr þar sem leiðin krefst þeirra. Kaupum sérsmíðaðan bor frá Kína og hættum ekki að bora. Hringurinn styttist úr 1.322 kílómetrum í 948. Noregur er að gera sambærilegt á E39, 1.100 kílómetra ferjulausum strandvegi.

Minni þörf á dýru og óhagkvæmu innanlandsflugi. Rafbílavæðingin hættir að vera umræðuefni, allur bílaleiguflotinn gengur fyrir rafmagni og hleðslukvíði fellur úr orðabókinni. Ísland verður gott sem hreinorkueyja og einn stærsti einstaki losunarflokkurinn hverfur.

Þessu fylgir mikill kostnaður, jarðrask og losun á meðan byggt er. En það skilar sér margfalt á næstu 500 árum. Ábatinn er styttri ferðatími, færri slys, greið leið fyrir sjúkrabíla og björgunarsveitir, hagkvæmari vöruflutningar, betri tenging við landið og náttúruna, stærri vinnumarkaður fyrir fólk og fyrirtæki og fullt af nýjum störfum. 65% þjóðarinnar býr á höfuðborgarsvæðinu og nýtt vegakerfi getur stuðlað að betri dreifingu. En umfram allt verðum við tengdari.

Við viljum lífsgæði og samheldni íslenskrar þjóðar!

Höfundur er stofnandi og eigandi Accrona.

Ég skrifaði átta pistla sem birtir voru á Facebook-síðu minni þar sem ég kafa dýpra í einstaka atriði þessarar greinar. Áhugasömum er velkomið að lesa og deila sínum skoðunum þar.