At­vinnu­lífið ætti að vilja sjá samninginn

Nýlegar kannanir sýna að andstaða við aðild Íslands að Evrópusambandinu er mikil innan íslensks atvinnulífs. Samkvæmt könnun Gallup meðal aðildarfyrirtækja Samtaka atvinnulífsins í júlí eru 66% fyrirtækja andvíg aðild en 22% hlynnt. Hjá Samtökum iðnaðarins mældist andstaðan fyrr á árinu 57% en 26% eru hlynnt.

Þetta finnst mér athyglisvert. Ekki vegna þess að áhyggjur atvinnulífsins séu óskiljanlegar, heldur vegna þess að ég hef setið við samningaborð mestalla mína starfsævi.

Ég man ekki eftir einu einasta skipti þar sem stjórn fyrirtækis ákvað að hafna mikilvægum samningaviðræðum áður en hún vissi hvað stæði til boða. Þess vegna kemur mér á óvart að íslenskt atvinnulíf vilji gera það nú.

Reynslan mótar sýnina

Að loknu námi í viðskiptafræði frá Háskóla Íslands árið 1978 flutti ég erlendis og bjó þar næstu 17 árin. Fyrst í Brussel, þar sem ég starfaði hjá alþjóðasamtökunum AIESEC, og síðan í Kaupmannahöfn þar sem ég var við nám og störf.

Ég vann í tæp 14 ár í olíugeiranum, fyrst hjá Dansk Esso, sem var í eigu Exxon, og síðan hjá Q8 sem er í eigu Kuwait ríkisins. Þar starfaði ég með stjórnendum af ólíku þjóðerni, með ólíka menntun, menningu og sýn á rekstur.

Þessi ár mótuðu mig mikið sem stjórnanda. Sérstaklega lærði ég mikilvægi þess að horfa út fyrir fyrirtækið og spyrja stöðugt: Hvað er að breytast? Hvað getum við lært af öðrum? Hvernig búum við fyrirtækið undir heim morgundagsins?

Sú hugsun hefur fylgt mér síðan. Það er sjaldnast góð stjórnunarstefna að verja óbreytt ástand eingöngu vegna þess að við þekkjum það.

Af hverju er íslenskt atvinnulíf á móti?

Síðastliðin þrjátíu ár hef ég komið að stjórnun í íslensku atvinnulífi, sem forstjóri, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður. Þannig hef ég kynnst rekstri olíufélaga, smásölurisa, lyfjafyrirtækja, upplýsingatæknifyrirtækja, bifreiðaumboða og flutningafyrirtækja. Ég þekki því vel þær sérstöku aðstæður sem íslensk fyrirtæki búa við.

Það sem einkennir þessi fyrirtæki er metnaður í að fylgja lögum og reglum, virða samkeppni og vera ábyrgur aðili í íslensku samfélagi. Mörg þeirra styðja íþrótta- og menningarlíf og eru þannig mikilvægur þáttur í íslensku þjóðlífi. Flest þessi fyrirtæki eiga í umfangsmiklum viðskiptum við erlenda markaði sem oft er grundvöllur að rekstri þeirra og viðskiptafrelsi er þeim ofarlega í huga.

Rökin gegn ESB-aðild eru ekki öll gripin úr lausu lofti. Þegar aðildarfyrirtæki SA voru spurð hvað hefði mest áhrif á afstöðu þeirra vógu fullveldi Íslands þyngst, yfirráð yfir náttúruauðlindum, regluverk ESB og sjálfstætt ákvörðunarvald Íslands.

Þetta eru lögmæt sjónarmið sem á að taka alvarlega. En fyrir mér leiða þau ekki sjálfkrafa að þeirri niðurstöðu að við eigum ekki að ræða við Evrópusambandið.

Ef yfirráð yfir auðlindum, staða sjávarútvegs eða önnur grundvallarhagsmunamál skipta okkur mestu, eigum við þá ekki einmitt að setja þau skýrt fram við samningaborðið og komast að því hvaða niðurstöðu við getum fengið? Ef niðurstaðan er óásættanleg segjum við nei.

Af hverju hugsar atvinnulíf nágranna okkar öðruvísi?

Hér verður samanburðurinn við nágrannalönd okkar áhugaverður.

Í Danmörku líta Dansk Industri, stærstu atvinnurekendasamtök Danmerkur, á innri markað Evrópu sem einn mikilvægasta grundvöll danskra viðskipta. Innri markaðurinn er langstærsti útflutningsmarkaður danskra fyrirtækja. Í könnun Dansk Industri árið 2025 sögðust 52% fyrirtækja njóta beins ávinnings af innri markaðnum. Hjá framleiðslufyrirtækjum var hlutfallið 76%.

Á sama tíma stendur danskt atvinnulíf mjög sterkt í nýsköpun. Danmörk var árið 2025 í öðru sæti ESB á European Innovation Scoreboard, á eftir Svíþjóð, og telst meðal fremstu nýsköpunarríkja Evrópu.

Það þýðir ekki að dönsk fyrirtæki séu ánægð með allt sem kemur frá Brussel. Þvert á móti gagnrýna samtök þeirra reglulega skrifræði og íþyngjandi reglur og þrýsta á um umbætur. En viðbrögðin eru ekki að vilja hverfa frá borðinu. Þau vilja hafa áhrif á það sem gerist við borðið.Íslenskt atvinnulíf starfar ekki utan þessa veruleika. Ísland er þegar mjög nátengt Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn. Við höfum aðgang að stórum hluta innri markaðarins og tökum upp stóran hluta þess regluverks sem þar gildir.

Spurningin er því ekki hvort Ísland eigi að tengjast evrópsku efnahagslífi. Við erum þegar hluti af því. Spurningin er hvaða fyrirkomulag tryggir íslenskum fyrirtækjum og íslensku samfélagi sterkustu stöðuna til framtíðar, bæði á markaðnum og við borðið þar sem leikreglurnar verða til.

„Við viljum bara fá að vera í friði“

Í viðtali í Vikulokunum á Rás 2 sagði Hermann Guðmundsson, forstjóri Kemi, þegar hann var spurður af hverju hann væri andvígur ESB-aðild: „Við viljum bara fá að vera í friði.“

Ég held að margir stjórnendur skilji nákvæmlega hvað hann á við. Fyrirtæki vilja fyrirsjáanleika. Þau vilja ekki stöðugar breytingar á regluverki eða aukna óvissu.

En er það hlutverk stjórnenda að vona að umhverfið breytist sem minnst?

Á rúmum fjörutíu árum í atvinnulífinu hef ég aldrei upplifað þann veruleika. Tæknin breytist. Samkeppnin breytist. Neytendur breytast. Alþjóðlegir markaðir breytast.

Verkefni stjórnenda er ekki að koma í veg fyrir breytingar. Verkefnið er að búa fyrirtækin undir þær.

Hvað kostar núverandi fyrirkomulag?

Í umræðunni er oft rætt um hugsanlegan kostnað af breytingum. Mun sjaldnar er rætt um kostnaðinn við að halda óbreyttu fyrirkomulagi.

Í atvinnulífinu berum við saman raunhæfa valkosti. Við berum ekki einn valkost saman við fullkominn heim.

Við þekkjum ókostina við smæðina. Ég hef sjálf setið ótal sinnum við samningaborðið fyrir hönd íslenskra fyrirtækja og reynt að ná sömu innkaupsverðum og fyrirtæki á stærri mörkuðum. Það tekst ekki alltaf. Við kaupum minna og höfum því minni samningsstyrk.

Við búum einnig við eigin gjaldmiðil, með þeim kostum og göllum sem því fylgja. Fyrirtæki sem kaupa vörur í evrum en selja þær í íslenskum krónum þekkja vel kostnað og óvissu gengissveiflna. Þau verja tíma og fjármunum í að draga úr gjaldeyrisáhættu og háir vextir hafa áhrif á fjárfestingar, rekstur fyrirtækja og heimili.

Fyrir mörg lítil og meðalstór fyrirtæki gæti einfaldara regluverk, minni umsýsla vegna tolla og upprunavottorða og stöðugra rekstrarumhverfi skipt verulegu máli. Ég tel einnig að stöðugri gjaldmiðill geti til lengri tíma skapað betri skilyrði fyrir íslenskt atvinnulíf.

En þetta snýst ekki aðeins um kostnaðinn í dag. Við þurfum líka að spyrja hvernig samkeppnisstaða Íslands verður eftir tíu eða tuttugu ár.

Í atvinnulífinu vitum við að tækifæri hafa gildistíma. Heimurinn stendur ekki í stað. Evrópusambandið þróast áfram, alþjóðaviðskipti breytast og samkeppni ríkja um fjárfestingu, fyrirtæki og hæft starfsfólk eykst.

Við vitum heldur ekki hvort Ísland muni alltaf standa frammi fyrir sömu valkostum og í dag. Ef önnur EES/EFTA-ríki breyta sambandi sínu við Evrópusambandið getur það haft áhrif á bæði stöðu EES-samningsins og samningsstöðu Íslands. Að bíða er því ekki endilega hlutlaus ákvörðun.

Ég fullyrði ekki að Evrópusambandið leysi allar okkar áskoranir. En atvinnulífið ætti að vilja vita hvaða samning Ísland getur fengið og bera þann valkost saman við núverandi fyrirkomulag.

Stærsta áhættan í atvinnulífi er sjaldnast að taka upplýsta ákvörðun. Hún er að fresta ákvörðun þar til valkostirnir eru orðnir færri.

Sjáum samninginn

Það sem kemur mér mest á óvart í þessari umræðu er þess vegna að stór hluti atvinnulífsins og jafnframt hluti verkalýðshreyfingarinnar skuli vilja hafna áframhaldandi viðræðum áður en við vitum hvert þær geta leitt.

Þetta eru aðilar sem hafa sitt lifibrauð af því að semja.

Á öllum mínum árum í atvinnulífinu hef ég aldrei undirritað mikilvægan samning sem var nákvæmlega eins og fyrstu drögin. Samningar mótast í samningsferlinu. Það er einmitt tilgangur viðræðna.

Í atvinnulífinu myndum við nálgast slíka ákvörðun eins og hvert annað stórt stefnumótandi tækifæri. Við skoðum valkostina. Við metum ávinning og áhættu. Við skilgreinum rauðar línur. Við reynum að ná bestu mögulegu niðurstöðu. Og fyrst þegar nægar upplýsingar liggja fyrir tökum við ákvörðun.

Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst snýst ekki um að samþykkja aðild Íslands að Evrópusambandinu. Hún snýst um hvort Ísland eigi að hefja aðildarviðræður að nýju. Verði samningur niðurstaðan fær þjóðin síðan lokaorðið.

Ég er þeirrar skoðunar að Ísland hafi miklu meira að vinna en tapa á aðild að Evrópusambandinu. En það er í raun ekki meginatriði þessar greinar. Jafnvel þeir sem eru mér ósammála ættu að geta tekið undir eitt:

Enginn góður stjórnandi hafnar mikilvægum samningaviðræðum áður en hann veit hvað stendur til boða. Ég sé enga ástæðu til að Ísland geri það nú.

Höfundur er fyrrverandi forstjóri og fyrrverandi formaður Félags atvinnurekenda.