Krónan er ekki stríðsminjar – hún er megin á­stæðan fyrir hag­sæld okkar

Það er vinsælt að tala illa um krónuna. Hún er litli gjaldmiðillinn sem á að vera rót allra vandamála í augum margra. En þegar ég las grein Baldurs Péturssonar sem birtist í Vísi þann 18.júlí sl, þar sem hann lýsir krónunni sem “stríðsminjum“, sá ég aðeins eina hlið sögunnar – og hún er ekki sú hlið sem skýrir hvernig Íslendingar urðu ein mest velmegandi þjóð Evrópu.

Greinin lýsir einnig Norræna myntbandalaginu sem gullöld stöðugleika. Það er rétt að kerfið var stöðugt — en það er líka rétt að á þeim tíma var Ísland fátækt land með litla framleiðni og vanþróað atvinnulíf og afar fátækleg lífskjör.

Stöðugleiki gullfótarins tryggði ekki hagsæld fyrir okkur íslendinga en hann tryggði stöðugleika í fátækt, og því var það gæfa okkar að bandalagið hrundi í stríðinu og KRÓNAN varð að veruleika með sínum kostum og göllum.

Því við Íslendingar urðum ríkari – eftir krónuna var tekin upp

Kaupmáttur Íslendinga er í dag með þeim hæstu í Evrópu, og það er staðreynd sem erfitt er að horfa fram hjá. Meðaltekjur eru hærri en í flestum evruríkjum, sem sýnir að krónan hefur ekki grafið undan lífskjörum – hún hefur fylgt þeim upp. Atvinnuleysi á Íslandi er eitt það lægsta í Evrópu til langs tíma, sem er bein afleiðing af sveigjanleika í hagkerfinu. Lífslíkur Íslendinga eru með þeim hæstu í heimi, sem endurspeglar bæði hagsæld og stöðugleika samfélagsins.

Þetta gerðist eftir að krónan kom til – ekki á tímum myntbandalagsins, þegar Ísland var fátækt og vanþróað land undir dönum.

Krónan hefur bjargað okkur í áföllum – aftur og aftur

Sveigjanlegt gengi er ekki veikleiki. Það er öryggisnet og styrkleiki.Gengisfallið 2008 bjargaði útflutningsgreinum og hraðaði endurreisn, á meðan evruríki sátu föst í stífu (stöðugu) kerfi. Veikari króna 2020 hjálpaði ferðaþjónustu að rísa upp hraðar en í ESB, sem skilaði Íslandi hraðari bata eftir heimsfaraldurinn. Árin 2023–2024 nutu útflutningsgreinar sveigjanleika krónunnar, á meðan evran var of sterk fyrir suðurríki ESB og dró úr samkeppnishæfni þeirra.

Ef við hefðum verið með evru stöðulkeika í þessum áföllum, hefðum við einfaldlega setið föst. Atvinnuleysi hefði orðið hærra, endurreisn hægari og kaupmáttur lægri.

Evran er stöðug – en stöðugleiki er ekki það sama og hagsæld

Það er auðvelt að dást að evrunni. Hún er stór, sterk og stöðug. En stöðugleiki gjaldmiðils er ekki töfralausn eins og sumir ESB sinnar halda fram.

Ítalía, Spánn, Portúgal og Grikkland hafa glímt við háa atvinnuleysi, stöðnun kaupmáttar og litla launahækkun, þrátt fyrir evruna. Skuldir þessara ríkja eru meðal þeirra hæstu í Evrópu, sem sýnir að evran leysir ekki sjálfkrafa efnahagsvanda landa meðð ólík hafkerfi.

Evran hentar sumum ríkjum ESB– en alls ekki öllum. Litlu opnu hagkerfi eins og Íslandi hentar sveigjanleiki betur en stíf og stöðug mynt.

Sjálfstæði þjóðar felst í getu til að bregðast við áföllum

Það er rétt að hair vextir og verðbólga eru óþægileg hverju hagkerfi. En stærri spurning er þessi:

Hvað gerist þegar áfall dynur yfir og við höfum enga leið til að bregðast við?

Ef Ísland hefði verið með evru þá hefði Kreppan 2008 orðið dýpri og endurreisn hægari, því engin gengisfelling hefði verið möguleg. Ferðaþjónusta hefði hrunið 2020, því evran hefði haldið verðlagi hátt og samkeppnishæfni niðri. Útflutningsgreinar hefðu misst samkeppnishæfni, sem myndi bitna á launum og störfum. Laun hefðu hækkað hægar (og líklega lækkað) og kaupmáttur væri lægri, eins og gerðist í mörgum evruríkjum.

Sjálfstæði er ekki að hafa sama gjaldmiðil og 350 milljónir manna. Sjálfstæði er að geta stýrt eigin hagkerfi.

Krónan er því ekki minjar – hún er bjargvættur og aðal ástæðan fyrir hagsæld okkar nú í dag.

Krónan hefur skilað hærri tekjum, sem sést í samanburði við flest evruríki skilað meiri kaupmætti, sem er mældur árlega og raðast í efstu sæti Evrópu, skilað betri lífskjörum, sem endurspeglast í lífslíkum og fátæktartölum, skilað hraðari hagvexti, sérstaklega eftir áföll, skilað lægra atvinnuleysi, sem er eitt af sterkustu efnahagslegu gæðamerkjum hvers lands og skilað sveigjanleika í áföllum sem evran getur ekki boðið upp á. Það er erfitt að finna evruríki sem hefur náð betri árangri á þessum mælikvörðum.

Krónan er því ekki vandamálið. Hún er ástæðan fyrir því að við erum í dag ein best staddra þjóð Evrópu í lífskjaramælingum. Hún hefur galla – en hún hefur líka kosti sem hafa reynst okkur ómetanlegir. Sagan sýnir ekki að krónan hafi haldið okkur aftur. Sagan sýnir að hún hefur hjálpað okkur að rísa upp úr fátækt eftir að við töpuðum stöðuleika Norræna myntbandalagsins. Jón Sigurðsson myndi standa fremst í flokki forfeðra okkar til að fagna þeirri gæfu sem íslendingar hlutu við upptöku krónununar við hrun Norræna myntbanalagssins, því hann tengdi frjáls viðskipti við sjálfsforræði þjóðarinnar á sínum eigin forsendum.

Höfundur er byggingafræðingur.