Hvað er að því að vera heims­borgari?

Ungur tileinkaði ég mér þá hugsun að við værum öll íbúar í sama fjölbýlishúsinu sem kallast jörð. Ekkert land væri í raun og veru eyríki. Sérhvert okkar bæri ábyrgð á heiminum, sameiginlegum bústað okkar allra, og við værum því fyrst og síðast heimsborgarar – global citizens.

Það tók mig ekki mörg ár að átta mig á því að þessi hugsunarháttur var mörgu samferðarfólki mínu framandi. Mörg okkar líta fyrst á sig sem íbúa í ákveðnu sveitarfélagi, síðan sem Íslendinga og þá kannski Evrópubúa. En heimsborgarar? Nei takk!

Hugtakið global citizen er erfitt að þýða á íslensku. Heimsborgari kemst líklega næst því, þótt orðið hafi hér á landi fremur verið notað um víðförult og menningarlega sinnað fólk. En global citizen er annað og meira. Það hefur siðferðilegan grunntón og á við um einstaklinga sem líta svo á að ábyrgð þeirra og skyldur nái út fyrir landamæri eigin ríkis, þeir tilheyri ekki aðeins þjóð sinni heldur stærra samfélagi mannkyns.

Heilaga þrenningin, land, þjóð og tunga, hverfur hins vegar ekki úr sjálfsmyndinni. Við kjarnann bætist einfaldlega stærri hringur sem nær utan um allan heiminn.

Víða erlendis er hugmyndin um hnattræna borgaravitund ekki aðeins viðurkennd heldur hluti af menntun barna og ungmenna. Undir heitinu Global Citizenship Education fá nemendur tækifæri til að ræða og takast á við málefni sem virða engin landamæri: loftslagsbreytingar, stríð og frið, mannréttindi, fátækt og misskiptingu. Markmiðið er að auka skilning þeirra á því að þau tilheyra jafnframt stærra samfélagi og beri, eins og aðrir, ábyrgð á sameiginlegri framtíð þess.

Ég leyfi mér að efast um að hugmynd um sérstaka kennslu í hnattrænni borgaravitund yrði tekin fagnandi hér á landi. Líklega yrði ekki langt að bíða ásakana um pólitíska innrætingu, glóbalískan áróður og atlögu að þjóðlegum gildum. Sú hugsun ein segir kannski meira en mörg orð um viðhorf okkar til heimsborgarahugtaksins.

Upplifun mín er sú að alþjóðahyggja fái oft á sig neikvæðan blæ í umræðunni. Að vera kallaður „glóbalisti“ er sjaldnast hrós og orðið alþjóðasinni getur í munni sumra hljómað eins og lýsing á varhugaverðum manni sem beri minni tryggð til eigin þjóðar en annarra. Eins og ást á eigin landi og áhugi á heiminum séu andstæður.

En hvers vegna? Af hverju ætti mér að þykja minna vænt um Ísland vegna þess að mér er líka umhugað um heiminn? Ættjarðarást og alþjóðahyggja útiloka ekki hvor aðra. Þvert á móti ætti þjóð sem stendur traustum fótum í eigin menningu og sjálfsmynd að geta leyft sér að horfa óhrædd út fyrir landsteinana, jafnvel stolt.

Skýringa á viðhorfum margra Íslendinga er sjálfsagt að leita í sögu þjóðarinnar. Brauðstritinu, örbirgðinni, óblíðri náttúrunni og fámenninu. Við bjuggum öldum saman við meiri einangrun en flestar nágrannaþjóðir okkar, þurftum að berjast fyrir sjálfstæði, varðveita sérstætt tungumál og menningu og byggja upp samfélag á afskekktri eyju þar sem flest var okkur mótdrægt. Úr þeirri sögu varð til sterk þjóðernisvitund og sumpart skiljanleg tortryggni gagnvart erlendu valdi og áhrifum.

Sjálfstæðisbaráttan kenndi okkur að líta inn á við og standa á eigin fótum. Það var styrkur okkar. Sá styrkur má hins vegar ekki breytast í veikleika og blinda okkur sýn á alþjóðasamvinnu sem tækifæri fremur en ógn.

Smáríki eiga öðrum fremur allt sitt undir friði, viðskiptum, alþjóðlegum leikreglum og því að réttur ráði fremur en máttur. Við höfum því síst af öllum efni á að líta svo á að heimurinn utan landsteinanna komi okkur ekki við.

Íslendingar til forna áttu ágæta myndlíkingu um þann sem sá ekki út fyrir sinn þrönga reynsluheim. Hann hafði asklok fyrir himin. Þótt askurinn sé flestum gleymdur finnst mér stundum eins og asklokið byrgi enn mörgum sýn og viðhaldi óþarfa þröngsýni þegar umræðan snýst um Ísland og umheiminn.

Er ekki kominn tími til að lyfta lokinu?

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.