Krónuskatturinn á kyn­slóðirnar: mesti skattur Ís­lands­sögunnar

Íslenska krónan er ekki bara gjaldmiðillinn sem við borgum með. Hún er hluti af kerfi sem hefur áhrif á vexti, verðbólgu, lánskjör, húsnæðisverð, sparnað, lífeyri og lífskjör. Mér finnst þetta oft gleymast. Smæð krónunnar skapar meiri óvissu, hærra áhættuálag og hærri vexti en innan stærra myntsvæðis. Reikningurinn lendir á fólki, fyrirtækjum, sveitarfélögum og ríkinu. Þetta sést best þegar eitthvað bjátar á. Fjármálakreppa eða högg á ferðaþjónustu getur leitt til gengisfalls, verðbólgu og vaxtahækkana. Krónan getur þá magnað áfallið upp.

Unga fólkið: dýrari byrjun á lífinu

Hærri vextir og þyngri byrði frá fyrsta degi

Fyrir ungt fólk sést kostnaður krónunnar skýrast í húsnæðismálum. Hærri vextir eru ekki fjarlæg tala. Þeir birtast á greiðsluseðlinum um hver mánaðamót. Af 50 milljóna króna jafngreiðsluláni til 40 ára, með 10% vöxtum, væri greiðslubyrðin um 425 þúsund krónur á mánuði. Með 3% vöxtum væri hún nær 179 þúsund krónum. Munurinn er tæplega 250 þúsund krónur á mánuði, eða um þrjár milljónir á ári. Yfir allan lánstímann getur munurinn orðið 115–120 milljónir króna. Það getur ráðið því hvort ungt fólk kemst inn á húsnæðismarkaðinn eða byggir upp fjárhagslegt öryggi.

Seinkað fjárhagslegt sjálfstæði

Þegar stór hluti teknanna fer í vexti verður minna eftir til eignamyndunar. Fólk kaupir síðar húsnæði, safnar síðar varasjóði og hefur minna svigrúm til mikilvægra ákvarðana. Þetta snýst líka um frelsi. Sá sem er fastur í þungri greiðslubyrði á síður kost á að skipta um starf, fara í nám eða stofna fyrirtæki.

Frestun sparnaðar og tap á vaxtavöxtum alla ævina

Sparnaður snemma á ævinni er sérstaklega verðmætur vegna vaxtavaxtanna. Þegar ungt fólk getur ekki lagt fyrir tapast ekki aðeins sparnaðurinn sjálfur, heldur einnig ávöxtunin sem hefði getað safnast upp í 20, 30 eða 40 ár. Nokkurra ára töf getur haft áhrif á eignastöðu fólks áratugum síðar. Krónuskatturinn er ekki bara reikningur dagsins í dag.

Námslán, nám erlendis og veikara svigrúm

Ungt fólk sem stundar nám erlendis finnur fljótt fyrir veikri krónu. Leiga, matur og skólagjöld hækka í krónum þegar gengið gefur eftir, þótt kostnaðurinn í námslandinu hafi ekkert breyst. Tekjur og lán að heiman duga skemur. Námslán geta síðan verið verðtryggð og fylgt fólki lengi. Með evru væri gengisáhættan gagnvart helsta efnahagssvæði Íslands minni.

Tvöfaldur kostnaður húsnæðis – hærri byggingarkostnaður og hærri vextir af lánum

Krónan hækkar húsnæðiskostnað á fleiri en einn hátt. Innflutt byggingarefni og tæki verða dýrari þegar gengið veikist. Verktakar þurfa jafnframt að fjármagna framkvæmdir á mun hærri vöxtum en tíðkast á evrusvæðinu. Fjármagnskostnaðurinn leggst inn í söluverð eða leigu. Heimilið greiðir síðan aftur með hærri vöxtum af láninu.

Atvinnumöguleikar og framtíðarstörf

Ungt fólk þarf fjölbreytt störf og atvinnulíf sem þorir að fjárfesta og vaxa. Fyrirtæki í krónum glíma við gengisáhættu, dýrari fjármögnun og meiri óvissu. Góðum verkefnum er frestað og færri eru ráðnir. Stöðugri gjaldmiðill og lægri fjármagnskostnaður myndu styrkja nýsköpun og störf.

Miðaldra fólkið: þung skuldabyrði og óviss framtíðaruppbygging

Húsnæðislán, fjölskylduábyrgð og vaxtabyrði

Miðaldra fólk ber oft þyngstu skuldbindingarnar. Þar koma saman húsnæðislán, rekstur heimilis, börn, menntun og stundum umönnun aldraðra foreldra. Þegar vextir eru háir fer stór hluti ráðstöfunartekna í fjármagnskostnað. Það fé fer þá ekki í sparnað, viðhald, menntun barnanna eða öruggara fjölskyldulíf. Vaxtabyrðin snertir alla fjölskylduna.

Verðbólga og rýrnun kaupmáttar

Þegar krónan veikist hækkar verð innfluttra vara. Matur, fatnaður, lyf og þjónusta verða dýrari. Háir vextir fyrirtækja skila sér einnig út í verðlagið. Þá fer af stað hringrás sem við þekkjum of vel. Laun hækka til að verja kaupmátt, fyrirtæki hækka verð, verðbólgan helst þrálát og Seðlabankinn svarar með hærri vöxtum. Greiðslubyrði heimilanna eykst á ný.

Atvinnuöryggi og rekstur fyrirtækja

Á miðjum starfsaldri skiptir atvinnuöryggi miklu. Fólk byggir framtíð sína og skuldbindingar á stöðugum tekjum. Fyrirtæki sem búa við óvissu um gengi, verðbólgu og vexti fresta frekar ráðningum og fjárfestingum. Krónan gerir þannig ekki aðeins heimilisbókhaldið erfiðara. Hún getur einnig gert atvinnulífið varfærnara og brothættara.

Sparnaður, fjárfestingar og lífeyrissjóðir

Á miðjum aldri reynir fólk að greiða niður skuldir og byggja upp öryggi fyrir eftirlaunaárin. Verðbólga og gengissveiflur gera slíka áætlanagerð erfiðari. Smæð krónunnar hefur einnig áhrif á lífeyrissjóðina. Stór fjárfesting þeirra erlendis getur sett þrýsting á gjaldeyrismarkaðinn og þrengt að áhættudreifingu. Með evru yrði íslenskur sparnaður hluti af stærra fjármálasvæði.

Eldra fólkið: fastar tekjur í óstöðugu kerfi

Lífeyrir og verðgildi sparnaðar

Eldra fólk hefur minni möguleika en aðrir til að bæta sér upp rýrnandi kaupmátt. Þegar verðbólga eykst eða krónan veikist getur verðgildi lífeyris og sparnaðar minnkað hratt. Kostnaðurinn fylgir fólki alla ævina: fyrst sem hærri vextir, síðan minni sparnaður og loks minni eignir og veikari varasjóður á eftirlaunaárunum.

Regluleg stóráföll: eignatap og varanleg áhrif

Hrunið 2008 sýndi hvað getur gerst þegar bankakreppa og gjaldmiðilskreppa skella á samtímis. Krónan féll, verðbólga jókst, skuldir hækkuðu og eignaverð lækkaði. Margir misstu sparnað, fyrirtæki eða fjárhagslegt öryggi sem hafði tekið áratugi að byggja upp. Evruríki með stór bankakerfi, til dæmis Lúxemborg, urðu ekki fyrir sambærilegu gengishruni eigin gjaldmiðils. Hluti íslenska tjónsins tengdist því sérstaklega falli krónunnar.

Áhættan er enn til staðar. Stórt eldgos, röskun á flugi eða samdráttur í ferðaþjónustu gæti dregið úr gjaldeyristekjum. Krónan gæti veikst, verðbólga aukist og vextir hækkað. Innlent áfall getur þannig orðið að gengis- og lífskjarakreppu. Með evru hyrfi ekki öll efnahagsleg áhætta. En sú sérstaka hætta að íslenski gjaldmiðillinn sjálfur félli í verði myndi að verulegu leyti hverfa.

Minni sparnaður fyrr á ævinni verður að lakari stöðu á efri árum

Staða eldra fólks verður ekki til á eftirlaunadeginum. Hún mótast áratugum fyrr. Sá sem hefur varið stórum hluta tekna sinna í háa vexti hefur haft minna til að leggja fyrir. Þá tapast bæði sparnaðurinn og ávöxtunin. Niðurstaðan er minni eign, minni varasjóður og þrengra svigrúm á efri árum.

Heilbrigðiskostnaður, lyf og nauðsynjavörur

Eldra fólk notar að jafnaði meira af lyfjum, lækningatækjum og heilbrigðisþjónustu. Mikið af þessum vörum og aðföngum er innflutt.

Þegar krónan veikist hækkar kostnaðurinn bæði fyrir einstaklinga og heilbrigðiskerfið. Með evru væri gengisáhættan gagnvart helsta viðskiptasvæði Íslands minni.

Fjárhagslegt öryggi og reisn á efri árum

Eftirlaunaár eiga að vera tími öryggis og reisnar. Fólk sem hefur unnið alla ævi ætti ekki stöðugt að óttast að verðbólga eða gengisfall rýri sparnað þess og lífeyri. Stöðugri gjaldmiðill leysir ekki allan vanda eldra fólks. Hann getur þó minnkað óvissuna og styrkt fjárhagslegt sjálfstæði þess.

Uppsafnað tap eldra fólks á krónunni – 1–2 íbúðir

Þegar vaxtamunurinn er lagður saman yfir heila starfsævi getur viðbótarkostnaður íslensks heimilis numið verði einnar eða jafnvel tveggja íbúða. Það er erfitt að kalla slíka fjárhæð smávægilegan kostnað. Þetta er það sem ég kalla ósýnilega krónuskattinn. Hann sést ekki á launaseðlinum, en samt flytjast mikil verðmæti frá heimilum í vexti, fjármagnskostnað og verðbólgu.

Í 72. grein stjórnarskrárinnar segir að eignarrétturinn sé friðhelgur. Krónan er ekki formlegt eignarnám. En endurtekin rýrnun kaupmáttar, hækkun skulda og missir sparnaðar vekur spurningar um eignavernd, jafnræði og efnahagslegt réttlæti.

Þjóðin öll: kerfiskostnaður sem endurtekur sig

Áhrifin eru mismunandi eftir aldri og stöðu, en kostnaðurinn lendir á samfélaginu öllu. Heimili greiða hærri vexti, fyrirtæki dýrari fjármögnun og ríki og sveitarfélög meira í vexti af skuldum. Krónan veldur ekki öllum efnahagsvanda Íslands. Það væri of einföld skýring. En að mínu mati magnar hún vandann þegar eitthvað bjátar á. Hún er áhættu-, vaxta- og kostnaðarmargfaldari.

ESB og evra: lítið skref frá EES, stórt skref fyrir lífskjör

Ísland er nú þegar nátengt Evrópu í gegnum EES og Schengen. Full aðild þýddi því ekki að þjóðin gengi skyndilega inn í Evrópu. Við erum þar nú þegar. Munurinn væri sá að Ísland fengi sæti við borðið þar sem ákvarðanirnar eru teknar. Með evru myndi stór hluti kostnaðar örgjaldmiðilsins minnka. Vextir yrðu líklega lægri og stöðugri, gengisáhætta gagnvart evrusvæðinu hyrfi og aðgangur að dýpri fjármálamörkuðum batnaði. Þetta snýst um kaupmátt, húsnæði, störf, sparnað, lífeyri og öryggi kynslóðanna.

Niðurstaða: Það er komið nóg

Krónan hefur lagt þungar byrðar á íslenskt samfélag í langan tíma. Ungt fólk greiðir með dýrari byrjun og minni eignamyndun. Miðaldra fólk greiðir með þyngri skuldum og minna sparnaðarsvigrúmi. Eldra fólk greiðir með minni eignum og ótryggari stöðu. Þetta er ekki náttúrulögmál. Þetta er kerfi sem við höfum valið að halda í og getum einnig valið að breyta. Spurningin er hvort réttlátt sé að senda sama reikning áfram til næstu kynslóða þegar annar kostur er í boði.

Krónuskatturinn: mesti skattur Íslandssögunnar

Þegar heildaráhrifin eru skoðuð — á heimilin, fyrirtækin, ríkið, sveitarfélögin, húsnæðið, sparnaðinn og lífeyrinn — er krónuskatturinn líklega mesti skattur Íslandssögunnar. Hann sést ekki á launaseðlinum og Alþingi samþykkir hann ekki árlega. Samt er hann greiddur með hærri vöxtum, dýrari lánum, meiri verðbólgu, minni sparnaði og lakari lífskjörum.

Afnám krónuskattsins með upptöku evru væri eitt stærsta kaupmáttartækifæri þjóðarinnar, ekki síst fyrir fólk með lágar og meðalháar tekjur.

Ákvörðunin er okkar.

Þjóðin á betra skilið.

Unga fólkið á betra skilið.

Fjölskyldur landsins eiga betra skilið.

Eldra fólk á betra skilið.

Atvinnulífið á betra skilið.

Hingað og ekki lengra. Það er komið nóg.

JÁ 29. ágúst — til betri lífskjara.

Höfundur er fyrrverandi aðstoðarframkvæmdastjóri hjá Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu, EBRD, og hefur víðtæka innlenda og erlenda reynslu af greiningu, stefnumótun, alþjóðlegum fjármálum, EES- og ESB-málum, orku- og atvinnumálum. Hann er með meistaragráðu í alþjóðaviðskiptum frá Boston University og er viðskiptafræðingur frá Háskóla Íslands.