Þegar maður gengur gegn eigin gildum

Það eru fá orð sem hafa orðið jafn misskilin og orðið „gildi“, kannski vegna þess að við sjáum það oftast á veggjum fyrirtækja. Þar stendur það prentað með fallegu letri: heiðarleiki, virðing, ábyrgð og fagmennska. Orðin eru vel valin, hönnunin falleg og þau líta vel út fyrir ofan kaffivélina á skrifstofunni, en þegar vinnudeginum lýkur gleymast þau oft jafn hratt og auglýsingin sem við gengum fram hjá á leiðinni út. Þess vegna held ég að margir líti á gildi sem einhvers konar slagorð, eitthvað sem fyrirtæki skrifa á heimasíður eða stjórnmálamenn nefna í ræðum. En gildin okkar eru allt annað en það, og við finnum flest fyrir þeim áður en við kunnum að skilgreina þau.

Þú hefur líklega einhvern tímann farið heim eftir samtal og fundið fyrir óþægilegri tilfinningu, ekki vegna þess að þú sagðir eitthvað heimskulegt heldur vegna þess að þér fannst þú ekki hafa verið þú sjálfur. Kannski sagðirðu ekki sannleikann, sýndir ekki hugrekkið sem þú vissir að þú ættir, varst kaldari en þú vildir vera eða þagðir þegar þú hefðir átt að standa með einhverjum. Þessi tilfinning er merkileg því hún segir okkur að við höfum ekki aðeins gert mistök, heldur höfum við gengið gegn einhverju innra með okkur. Það eru gildin. Gildi eru ekki reglur sem aðrir setja okkur, ekki trúarjátningar eða falleg orð á vegg. Þau eru innri áttaviti sem segir: Svona vil ég lifa, svona vil ég koma fram við annað fólk, svona vil ég vera þegar enginn horfir.

Ég áttaði mig þó ekki alltaf á þessu. Lengi vel hélt ég að það sem skilgreindi mig væru mistökin mín. Ef mér mistókst varð það sönnun þess að ég væri mislukkaður maður, og ef ég gekk gegn eigin gildum notaði ég það ekki sem áminningu um að snúa við, heldur sem sönnun þess að ég ætti aldrei skilið að lifa samkvæmt þeim. Þetta er kannski það hættulegasta sem skömmin gerir, hún sannfærir okkur um að gildin séu ætluð öðru fólki en ekki okkur sjálfum og rænir okkur þannig réttinum á okkar eigin áttavita.

Þegar ég leita að upphafinu á þessum innri klofningi, fer ég alltaf aftur til sama dagsins í æsku. Ég var sex ára gamall, nýfluttur í nýjan bæ og nýbyrjaður í fyrsta bekk. Á þessum árum var ég fullur af fjöri, lífsglaður, listrænn og opinn drengur og heimurinn var fullur af möguleikum. Ég gekk heim úr skólanum með strák sem ég hafði kynnst og þegar við komum að húsinu hans bauð hann mér heim til sín að leika. Það var mikið fjör þar inni, afmæli hjá systur hans eða eitthvað slíkt, og ég fylltist eftirvæntingu. En þegar við vorum að ganga inn í húsið þá æpir systir hans: „Ekki hleypa þessum strák inn!“ Hún átti við mig og kallaði mig hyski og vísaði til ákveðins húss í bænum sem ég man ekki lengur hvað hét. Mamma var einstæð, við áttum litla peninga og bjuggum í nefndu húsi. Í augum þessa umhverfis var það nóg til að skilgreina mig.

Á einu augnabliki hrundi heimurinn minn og ég fór úr því að vera lífsglaður strákur yfir í að verða lamandi hræddur. Þetta var í fyrsta skipti sem ég upplifði skömm, ég skammaðist mín fyrir það hver ég var og trúði því að ég væri gallaður og að enginn vildi hafa mig vegna þess. Börn taka nefnilega heiminn inn í gegnum síu. Þegar einhver fellir yfir þeim svona dóm spyrja þau ekki af hverju hin manneskjan sé svona vond, heldur spyrja þau frekar: „Hvað er að mér?“

Í mörg ár á eftir hélt ég að vandamálið mitt væri skortur á sjálfsaga. Ég hélt að ef ég yrði aðeins sterkari, agaðri eða ákveðnari myndi ég loksins hætta að taka ákvarðanir sem gengu gegn minni eigin sannfæringu. Ég beindi allri athyglinni að hegðuninni en sá aldrei það sem lá undir henni. Ég var að reyna að klippa greinar af tré sem átti rætur miklu dýpra, rætur sem lágu í þessum sex ára strák sem fékk að heyra að hann væri hyski. Þegar barni er talið trú um að það sé einskis virði, skilur það eftir sig djúpt innra tóm og sársauka. Sem fullorðinn maður eyddi ég miklum tíma í að flýja þetta tóm og tók ákvarðanir sem ég hélt að myndu láta mér líða betur eða deyfa sársaukann um stund. En það var einmitt í þessum flóttatilraunum sem ég gekk ítrekað gegn eigin gildum.

Það var þessi mótsögn sem vakti á endanum forvitni mína. Ef markmið mitt var að láta mér líða betur og fylla tómið, hvers vegna leið mér þá alltaf verr þegar markmiðinu var náð? Ef ég var í raun að leita að einhverju sem létti byrðina, hvers vegna varð byrðin alltaf þyngri og hvers vegna sat ég alltaf eftir með sömu tilfinninguna, sama innra samtalið og sömu niðurstöðu um sjálfan mig? Þá fór ég í fyrsta sinn að spyrja annarrar spurningar. Ekki: „Af hverju geri ég þetta?“ heldur: „Hvað er ég í raun að leita að?“

Svarið kom mér á óvart, því kannski hafði ég aldrei verið að leita að því sem fyllti tómið, heldur hafði ég verið að leita að dómi. Ég geri mér grein fyrir því í dag að þetta hljómar einkennilega, því hver leitar vísvitandi að dómi yfir sjálfum sér? En þegar maður hefur lifað lengi með skömm verður hún ekki aðeins tilfinning, heldur breytist hún í sjálfsmynd. Skömmin virkar eins og lúmskt síuforrit í huganum sem hvíslar sögunni sem ég lærði sex ára gamall og fær mann smám saman til að leita að öllu sem styður hana, þar sem hugurinn sækist eftir samræmi. Ef ég trúði því innst inni að ég væri óverðugur maður, varð sérhver ákvörðun sem gekk gegn eigin gildum að nýju sönnunargagni þar sem innri röddin gat sagt: „Þarna sérðu. Ég vissi alltaf hver þú værir og þú átt ekkert betra skilið.“

Það sem sló mig hvað mest var að ég hafði í raun aldrei skort gildi. Ég vissi alltaf hvað skipti mig máli, ég vildi vera heiðarlegur, ég vildi koma vel fram við fólk og lifa lífi sem ég gæti borið virðingu fyrir. Vandamálið var ekki bara að áttavitinn minn væri bilaður, heldur trúði ég því ekki að strákurinn sem var rekinn út úr afmælinu ætti skilið að fylgja honum. Þarna sá ég skömmina í alveg nýju ljósi. Hún var ekki að reyna að vernda mig, heldur var hún aðeins að reyna að fá staðfestingu á eigin sögu og notaði gildin mín sem vopn gegn mér. Hún sýndi mér hvað væri rétt, beið eftir því að mér mistækist, og notaði svo ósigurinn til að dæma mig og segja: „Þarna er sönnunin.“

Ég hef oft hugsað til áranna þegar ég vann við rannsóknir í lögreglunni. Góður rannsakandi á ekki að reyna að sanna sekt, heldur á hann að reyna að finna sannleikann með því að safna bæði gögnum sem benda til sektar og gögnum sem geta leitt til sýknu. En innri rannsakandinn minn, sá sem hafði skrifstofu í hausnum á mér, vann ekki þannig. Hann hafði kveðið upp dóminn áður en rannsóknin hófst og samþykkt úrskurðinn sem kveðinn var upp á tröppunum þegar ég var sex ára. Hann var í raun ekki rannsakandi heldur saksóknari sem safnaði aðeins því sem studdi ákæruna en hunsaði allt hitt. Hann tók ekki eftir góðverkum, umhyggjunni, ábyrgðinni eða kærleikanum því þau þóttu ekki skipta máli. Ein mistök og ein ákvörðun gegn eigin gildum vó alltaf þyngra en hundrað góð verk, og saksóknarinn notaði gildin mín eins og lagabók sem ég hafði brotið, frekar en áttavitann sem átti að vísa mér veginn.

Það var ekki fyrr en ég áttaði mig á þessu að eitthvað fór að breytast. Ég hætti smám saman að spyrja mig hvort ég væri góður eða slæmur maður, því sú spurning hafði aldrei leitt mig annað en dýpra inn í skömmina. Í staðinn fór ég að spyrja hvaða gildi ég hefði gengið gegn og hvað ég gæti lært af því, en í þeirri spurningu var enginn dómur heldur aðeins leið til að stilla áttavitann.

Ég geng enn stundum gegn eigin gildum og er enn ófullkominn maður sem verður hræddur, tekur rangar ákvarðanir og segir hluti sem ég hefði kosið að orða öðruvísi. Munurinn er sá að ég lít ekki lengur á það sem sönnun fyrir því hver ég er, heldur sem áminningu um að ég hafi villst um stund. Kannski er það stærsta lexían sem lífið hefur kennt mér, við breytumst sjaldan með því að sannfæra okkur um að við séum verri en við erum, heldur breytumst við þegar við hættum að vinna fyrir innri saksóknarann og leyfum gildunum í staðinn að verða áttavitinn sem þau hafa alltaf verið. Gildi eru nefnilega ekki mælistika til að dæma okkur, heldur eru þau til þess að minna okkur á að það er alltaf til leið heim.

Höfundur er mannvinur og kennari.