Voru líf­eyris­réttindi mark­visst tekin af opin­berum starfs­mönnum og var engin leið­rétting launa?

Lægri lífeyrisréttindi vegna breytinganna á A-deild LSR og Brú 2016-2017

Lífeyrissparnaður launafólks er ekki gjöf frá vinnuveitanda heldur hluti af launum starfsfólks, er greiddur til hliðar á starfsævinni og kemur til útborgunar síðar. Réttindi sem verða til með þessum greiðslum eru eign launafólks og njóta verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar. Þessi réttindi eru verðmætar eignir sem launafólk hefur aflað sér með vinnu sinni. Þessi krafa um eignarstöðu myndar grunninn í gagnrýni á breytingarnar sem gerðar voru á lífeyriskerfi opinberra starfsmanna árin 2016–2017, þegar gerðar voru umfangsmiklar breytingar á lífeyriskerfi opinberra starfsmanna. Yfirlýst markmið var að samræma lífeyriskerfi opinberra starfsmanna og launafólks á almennum vinnumarkaði. Jafnframt var fullyrt að breytingarnar myndu tryggja að réttindi sjóðfélaga héldust jafnverðmæt eftir breytingarnar eins og þær voru fyrir. Tæpum áratug síðar sýna bæði þróunin og fræðilegar greiningar til þess að hvorugt þessara markmiða hafi náðst að fullu.

Breytingin 1. júní 2017

Stærsta breytingin varð 1. júní 2017 þegar A-deild LSR var færð úr kerfi skilgreindra réttinda (SR) yfir í kerfi skilgreindra iðgjalda (SI). Í eldra kerfi bar ríkið sem launagreiðandi ábyrgð á því að sjóðurinn gæti staðið við þau lífeyrisréttindi sem starfsfólk hafði áunnið sér. Ef forsendur breyttust, til dæmis vegna lengri meðalævi eða annarra lýðfræðilegra breytinga, þurfti ríkið að mæta auknum kostnaði með hærri framlögum. Með breytingunni árið 2017 fluttist þessi áhætta að verulegu leyti yfir á sjóðfélagana sjálfa. Framtíðarlífeyrir þeirra varð háðari ávöxtun eigna sjóðsins, þróun lífslíkna og öðrum tryggingafræðilegum þáttum. Samkvæmt greiningu Gylfa Magnússonar prófessors fólst í þessari tilfærslu á verulegum fjárhagslegum verðmætum sem sjóðfélagar fengu engar bætur fyrir. Þeir sem þá höfðu náð sextugu eða höfðu þegar hafið töku lífeyris héldu eldri réttindum sínum. Allir aðrir urðu sjálfkrafa hluti af nýja kerfinu án þess að hafa val um hvort þeir vildu halda fyrra fyrirkomulagi.

Jafnverðmæt réttindi reyndust ekki jafnverðmæt eftir breytinguna

Ein forsenda breytinganna árið 2016-2017 var að réttindi sjóðfélaga yrðu jafnverðmæt eftir breytinguna og fyrir hana. Í framkvæmd varð niðurstaðan önnur. Samkvæmt greiningu Gylfa var stuðst við tryggingafræðilegar forsendur sem síðar reyndust of bjartsýnar. Meðal annars var notast við söguleg gögn um lífslíkur í stað þess að byggja á raunhæfum spám um áframhaldandi lengingu meðalævi. Einnig var ekki tekið nægilegt tillit til þess að sjóðfélagar í LSR lifa að jafnaði lengur en meðaltal þjóðarinnar. Þessar forsendur höfðu fyrirsjáanleg áhrif. Þegar síðar var leiðrétt fyrir raunverulegri þróun lífslíkna og sértækum einkennum sjóðfélagahópsins versnaði tryggingafræðileg staða sjóðsins verulega og þar með framtíðarlífeyrisréttindi sjóðsfélaga.

Það eru ekki sömu lífeyrisréttindi á almennum markaði og opinberum markaði

Það er eðlileg krafa að lífeyrisréttindi séu reiknuð á sama hátt á almennum markaði og opinberum markaði, en þá þurfa einnig önnur kjör að vera reiknuð á sama hátt. Þannig er það ekki og opinberir starfsmenn hafa ekki jöfn réttindi og almenni markaðurinn, hvorki í lifeyrisréttindum eða í launum. Opinberir starfsmenn hafa ekki frelsi til að velja sér lífeyrissjóð. Ríkisstarfsmenn skulu vera í A-deild LSR ef þeir hófu störf eftir 1. júlí 1996, og starfsfólk sveitarfélaga er að jafnaði í Brú lífeyrissjóði. Á almennum vinnumarkaði getur fólk hins vegar valið á milli lífeyrissjóða. Þessi valréttur er mikilvægur þáttur í samkeppni milli sjóða og veitir sjóðfélögum ákveðið aðhald gagnvart rekstri þeirra. Opinberir starfsmenn njóta ekki þessa frelsis og geta ekki flutt skyldulífeyrissparnað sinn annað telji þeir á sér hallað.

Veruleg skerðing réttinda árið 2023

Afleiðingar breytinganna komu skýrt fram árið 2023. Annars vegar var dregið úr réttindaávinnslu sjóðfélaga og hins vegar voru áunnin réttindi skert afturvirkt. Samkvæmt útreikningum Gylfa Magnússonar nam verðmæti hægari réttindaávinnslu um 92 milljörðum króna og skerðing áður áunninna réttinda um 71 milljarði króna. Samtals nam skerðingin því um 163 milljörðum króna að nafnvirði. Meðalskerðing áunninna réttinda var metin 9,9%, en áhrifin voru mismunandi eftir aldri. Þau sem fæddust árið 1957 urðu fyrir um 4% skerðingu en fyrir yngstu árgangana getur skerðingin numið allt að 13%. Mikilvægt er að hafa í huga að þessar skerðingar eru ekki fyrst og fremst afleiðing slæmrar ávöxtunar sjóðsins. Þær má rekja til þess að forsendurnar sem notaðar voru við breytinguna árið 2017 reyndust rangar eða ófullnægjandi. Hefði sjóðurinn áfram verið rekinn sem sjóður með skilgreind réttindi hefði ríkið þurft að mæta þessum kostnaði með auknum framlögum í stað þess að hann lenti á sjóðfélögum.

Brostnar forsendur um jafnrétti milli markaða

Breytingarnar voru einnig kynntar sem hluti af heildarsamkomulagi sem átti að jafna stöðu opinberra starfsmanna og starfsfólks á almennum vinnumarkaði. Á þeim tíma var víða umtalsverður launamunur, oft á bilinu 10–20%, opinberum starfsmönnum í óhag. Sá munur var gjarnan réttlættur með vísan til betri lífeyrisréttinda hjá hinu opinbera. Þegar lífeyriskerfið var síðan fært nær því sem þekkist á almennum markaði átti að jafna launakjör á opinbera markaðnum við það sem gerðist á almenna markaðnum. Það hefur ekki gengið eftir. Því standa opinberir starfsmenn eftir, bæði hvað varðar lakari lífeyrisréttindi en áður og án þess að full leiðrétting hafi orðið á launakjörum.

Málshöfðun gegn ríkinu

Árið 2024 ákváðu BHM, BSRB og Kennarasamband Íslands að höfða mál gegn íslenska ríkinu vegna breytinganna. Kjarni málatilbúnaðar samtakanna er að breytingarnar hafi falið í sér skerðingu á stjórnarskrárvörðum eignarréttindum sjóðfélaga samkvæmt 72. grein stjórnarskrárinnar. Jafnframt er byggt á því að réttindi sjóðfélaga hafi ekki verið jafnverðmæt eftir breytinguna og að fjármögnun þeirra úrræða sem áttu að tryggja slíkt hafi reynst ófullnægjandi. Málið hefur tafist meðal annars vegna hæfisvandamála hjá dómurum, þar sem margir dómarar eru sjálfir sjóðfélagar í A-deild LSR. Beðið er efnislegrar niðurstöðu dómstóla sem gæti haft fordæmisgildi fyrir þúsundir núverandi og fyrrverandi opinberra starfsmanna.

Leið út úr vandanum

Samkvæmt niðurstöðum Gylfa Magnússonar væri einfaldasta leiðin til að leiðrétta stöðuna að gera breytingarnar frá 2017 valkvæðar fyrir þá sjóðfélaga sem höfðu þegar hafið réttindasöfnun þegar breytingarnar tóku gildi. Allir nýir sjóðsfélagar myndu fara í kerfið sem tók gildi 2017. Slík lausn myndi gefa sjóðfélögum kost á að vera áfram í kerfi þar sem ríkið bæri áhættuna af ávöxtun og lýðfræðilegri þróun, líkt og áður var. Það myndi færa kostnaðinn aftur til ríkisins í stað þess að láta sjóðsfélaga sitja uppi með hann og um leið draga úr því eignatapi í formi verri lífeyrisréttinda sem margir sjóðfélagar telja sig hafa orðið fyrir. Kjarni málsins er sá að breytingarnar frá 2017 voru kynntar sem leið til að tryggja jafnverðmæt réttindi og aukið jafnræði. Aftur á móti benda greiningar sem nú liggja fyrir til þess að þær hafi leitt til umtalsverðrar skerðingar lífeyrisréttinda, yfirfærslu áhættu frá ríkinu til starfsfólks og verulegs fjárhagslegs tjóns fyrir stóran hóp opinberra starfsmanna. Niðurstaða dómstóla mun að öllum líkindum skera úr um hvort sú niðurstaða samræmist þeim eignarréttindum sem stjórnarskráin verndar.

Leið út úr þessum vanda er að gera breytingarnar frá 2017 valkvæðar fyrir þau sem þegar höfðu réttindi, reikna uppbætur á núvirði fyrir þau sem hafa orðið fyrir skerðingu og birta opinberlega útreikninga sem sýna hvernig breytingar hafa áhrif á réttindi eftir árgangi. Síðan þarf að efna ákvæðið frá 2016 um að jafna laun á opinberum og almennum markaði. Þar þarf sérstaklega að bæta stöðu stétta sem starfa nær eingöngu á opinberum markaði. Komið hefur í ljós að þær njóta ekki launakjara á sama hátt og stéttir þar sem fólk getur flutt sig milli starfa á þessum tveimur mörkuðum.

Gunnar Alexander Ólafsson formaður lífeyris- og lánanefndar BHM

Sveinn Ólafsson formaður kjaranefndar BHM