„Áður en við segjum já eða nei“

Ég hef fylgst með umræðunni um Evrópusambandið undanfarna mánuði… lesið greinar frá fólki sem vill að Ísland gangi í sambandið og frá fólki sem vill standa utan þess. Ég hef verið sammála sumu og ósammála öðru.

En eftir því sem ég hugsa meira um þetta, þeim mun meira sannfærist ég um að mikilvægasta spurningin er ekki hvort við eigum að segja já eða nei… Mikilvægasta spurningin er hvort við séum að spyrja réttu spurninganna.

Undanfarið hef ég verið að velta fyrir mér hugtakinu heimsmynd… Kannski hljómar það svolítið fræðilegt. En í raun er það mjög einfalt. Heimsmynd er það sem mótar hvernig við sjáum veruleikann. Hún svarar spurningum eins og: Hvað er satt? Hvað er að? Hver er maðurinn? Hvað gefur lífinu tilgang? Hvað getur raunverulega leyst vandann?

Allir hafa heimsmynd, hvort sem þeir gera sér grein fyrir því eða ekki. Enginn horfir á heiminn án gleraugna. Spurningin er bara hvaða gleraugu við erum með. Við verðum öll mótuð. Enginn sleppur við það. Spurningin er ekki hvort við verðum mótuð heldur af hverju og hverjum... og hvort við gerum okkur grein fyrir því.

Því...Fjölskyldan mótar okkur. Skólinn mótar okkur. Háskólinn mótar okkur. Fjölmiðlar móta okkur. Samfélagsmiðlar móta okkur. Menningin mótar okkur. Kirkjan mótar okkur. Allt sem við hlustum á og lesum kennir okkur, smátt og smátt, hvernig við eigum að skilja heiminn.

Þess vegna hef ég verið að hugsa um það sem ég kalla heimsmyndarrannsóknarstofu… Alls ekki vegna þess að ég tel mig hafa öll svörin. Heldur vegna þess að mig langar að læra að spyrja betri spurninga.

Ég vil skilja áður en ég dæmi.

Ég vil ekki gera þá sem eru mér ósammála að vondu fólki… ekki búa til strámann sem auðvelt er að fella. Ég vil geta lýst skoðun annarra svo sanngjarnt að þeir sjálfir segðu: „Já, þetta er nákvæmlega það sem ég meina.“

Og þá spyr ég fyrst:

Hvaða forsendur liggja undir þessari niðurstöðu?

Hvaða sögu er verið að segja?

Hvað er talið vera vandamálið?

Hver á að leysa það?

Hver hefur endanlegt vald?

Hvers konar samfélag mun þessi hugsun móta ef hún fær að vaxa?

Þessar spurningar eiga jafnt við um kirkjur… stjórnmál… hugmyndafræði og Evrópusambandið.

Þess vegna finnst mér umræðan á Íslandi stundum verða of grunn.

Við heyrum slagorð á borð við.

„Segjum já til að sjá.“

„Kíkjum í pakkann.“

„Opnum matseðilinn.“

En þjóðir taka ekki stærstu ákvarðanir sínar út frá slagorðum… heldur út frá sannfæringu. Og sannfæring verður ekki til nema við séum tilbúin að spyrja erfiðra spurninga.

Þegar ég hlusta á umræðuna tek ég líka eftir því að fólk er stundum að tala um sama málið en út frá gjörólíkum forsendum.

Sumir líta fyrst og fremst á Evrópusambandið sem efnahagslegt verkefni. Aðrir sem stjórnskipulegt verkefni. Enn aðrir sjá það sem leið til að breyta valdajafnvægi innan íslensks samfélags.

Þess vegna finnst mér mikilvægt að við spyrjum ekki aðeins: „Styður þú aðild eða ekki?“

Heldur líka: „Hvaða vandamál telur þú að aðild eigi að leysa?“

Vegna þess að margir gera ráð fyrir að meiri áhrif innan kerfis sé betra en meira sjálfstæði utan kerfis.

Og það þarf að rökstyðja.

Svarið við þeirri spurningu skiptir máli. Því lausnin ræðst næstum alltaf af greiningunni. Þess vegna vil ég skilja greininguna áður en ég tek afstöðu til lausnarinnar.

Ég velti líka fyrir mér sögu okkar… Baráttunni fyrir sjálfstæði… Þorskastríðunum… Icesave…

Þetta eru ekki bara kaflar í sögubókum. Þetta eru atburðir sem mótuðu skilning okkar á sjálfstæði, ábyrgð og fullveldi.

Þess vegna finnst mér eðlilegt að spyrja:

Ef við tökum ákvörðun í dag vegna þess að við viljum auðvelda börnum okkar framtíðina… lægri vexti… stöðugri gjaldmiðil eða betri efnahagsleg tækifæri… hvaða framtíð erum við þá jafnframt að afhenda þeim?

Hvaða ákvarðanir munu þau geta tekið sjálf?

Hvaða ákvarðanir verða teknar í sameiginlegum stofnunum utan Íslands?

Er það ásættanlegt? Mögulega.

Er það óásættanlegt? Kannski.

En áður en við svörum þeirri spurningu eigum við að vera sammála um að hún sé þess virði að spyrja. Og þetta eru ekki hræðsluspurningar… Þetta eru lýðræðisspurningar.

Ég trúi því að margir sem vilja aðild að Evrópusambandinu vilji Íslandi vel. Og ég trúi því líka að margir sem vilja standa utan þess vilji Íslandi vel.

En góð fyrirætlun leysir okkur ekki undan skyldunni til að hugsa skýrt.

Fyrir mér snýst þetta því ekki fyrst og fremst um Evrópusambandið. Það snýst um hvernig við hugsum. Hvort við leyfum bara slagorðum að hugsa fyrir okkur… Eða hvort við höfum þolinmæði til að rekja hverja niðurstöðu aftur að rótum hennar.

Ég hef komist að því að markmið dómgreindar er ekki fyrst og fremst að afhjúpa villur annarra.

Markmið dómgreindar er að verða sú manneskja sem elskar sannleikann svo mikið að hún er sjálf tilbúin að láta sannleikann leiðrétta sig.

Þetta er líka ástæðan fyrir því að ég er vongóður… Ekki vegna þess að ég tel að öll vandamál eigi auðveldar lausnir.

Heldur vegna þess að ég trúi því að von kvikni þegar fólk hefur kjark til að horfast í augu við raunveruleikann og leita sannleikans saman.

Samfélag sem elskar sannleikann þarf ekki að óttast erfiðar spurningar. Þvert á móti. Það getur tekist á um ágreining af virðingu, vegna þess að markmiðið er ekki að sigra hvert annað heldur að sjá skýrar.

Kannski er það einmitt þar sem raunveruleg von byrjar.

Kannski er það nákvæmlega sú umræða sem Ísland þarf mest á að halda núna.

Ekki háværari umræða.

Heldur dýpri.

Því þegar við lærum að sjá ræturnar áður en við rökræðum greinarnar, þá eigum við meiri möguleika á að taka skynsamlegar ákvarðanir… ekki aðeins fyrir okkur sjálf, heldur líka fyrir þá kynslóð sem tekur við landinu á eftir okkur.

Höfundur er guðfræðingur og iðnaðarmaður