Já, á­fram Ís­land!

Íslensk saga er saga seiglu, baráttu við náttúruöflin og þolgæðis gagnvart harðindum. Í aldaraðir bjuggu forfeður okkar við skilyrði þar sem lífsafkoman var óviss, veðrið ófyrirsjáanlegt og áföll tíð. Við höfum verið alin upp við þá hugmynd að þetta herði okkur; að hæfileikinn til að standa af okkur storminn sé okkar helsti kostur. En hvað ef þessi sami eiginleiki – sem eitt sinn bjargaði okkur frá tortímingu – sé í dag, okkar Þrándur í Götu? Hvað ef viðbrögð okkar gagnvart erfiðleikum séu alltaf að sætta okkur við ástand eða ömurlega niðurstöðu, sem við raunverulega gætum breytt ef viðhorf okkar væri annað?

Þann 29. ágúst næstkomandi göngum við til þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta er ekki bara atkvæðagreiðsla um tæknilegt úrlausnarefni eða stjórnmálalega stefnumörkun. Þetta er tækifæri til að rjúfa vítahring sem hefur litað íslenskt samfélag of lengi. Með því að segja JÁ sýnum við að við erum tilbúin að sleppa takinu á gömlu varnarviðbrögðunum og kannað hvort við getum valið nýja og stöðugri framtíð.

Kynslóðatengd áföll og íslenska sálin

Innan sálfræði og erfðafræði er talað um fyrirbærið kynslóðatengd áföll (e. intergenerational trauma). Rannsóknir sýna að djúpstæð áföll, ótti og viðvarandi erfiðleikar forfeðra okkar hverfa ekki með þeim í gröfina. Þau geta birst sem breytingar á tjáningu erfðavísa og mótað hegðun, tilfinningar og sjálfvirk viðbrögð afkomenda mörgum kynslóðum síðar.

Fyrir Íslendinga áður fyrr var veðrið ekki bara umræðuefni, það var spurning um líf eða dauða. Hafís, kólnun, eldgos og einangrun kenndu þjóðinni að það þýddi ekkert að kvarta. Þegar illviðrið skall á var oft eina lausnin að skríða inn í baðstofuna, herða sultarólina og bíða þess að ótíðinni slotaði, þreyja Þorrann og Góuna. Þetta var nauðsynlegt bjargráð í fortíðinni. Það hélt okkur á lífi.

Hins vegar blasir við í nútímanum ákveðin kaldhæðni þessu tengd. Þegar bjargráð sem nýttust við að leysa úr vandamálum á öldum áður virðast hafa breyst í vanabundna hegðun okkar við að finna lausnir við vandamálum dagsins í dag. Þegar við stöndum frammi fyrir samfélagslegum vandamálum sem hægt er og á að leysa, bregðumst við oft við eins og forfeður okkar gerðu í erfiðu tíðarfari: Við beygjum höfuðið, sýnum æðruleysi og sættum okkur við ástandið sem eitthvað sem við fáum engu um breytt, skríðum inn í torfkofann.

Verðbólga og vextir: Stormur sem við búum til sjálf

Skýrasta dæmið um þetta sjálfvirka viðbragð er afstaða okkar til efnahagsmála hér á landi. Við búum við viðvarandi háa verðbólgu og vaxtastig sem væri talið neyðarástand í flestum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ungt fólk

kemst ekki inn á fasteignamarkað, fjölskyldur sjá ráðstöfunartekjur sínar rýrna mánuð eftir mánuð og fyrirtæki starfa við stöðuga óvissu.

Samt sem áður ríkir ákveðið skilningsleysi eða jafnvel uppgjöf í samfélaginu. Við tölum um verðbólguna og háu vextina eins og þeir séu náttúrulögmál. „Þetta er bara svona á Íslandi,“ heyrist oft sagt, eins og um rigningarúða eða norðanátt sé að ræða. Við mætum í bankann, skrifum undir nýja verðtryggða samninga eða hækkandi vaxtaskilmála með sama hljóðláta æðruleysinu og formæður okkar sýndu þegar skyrið súrnaði eða heyið hraktist í ótíð.

En efnahagslegt óöryggi er ekki veðrið. Verðbólga og háir vextir eru ekki náttúruhamfarir sem koma utan úr geimnum. Þetta eru afleiðingar af strúktúr, kerfi og ákvörðunum sem við höfum viðhaldið. Ástæðan, að mínu mati, fyrir því að við búum enn við þetta ástand er, að við höfum fellt áfallasögu okkar svo langt og djúpt inn í þjóðarsálina, að við teljum okkur ekki geta breytt leikreglunum. Við virkjum sjálfvirka bjargráðið: herða sultarólina og standa þetta af okkur. „Þetta reddast“ segjum við og, „öll él styttir upp um síðir“ osfrv. En í nútímasamfélagi er það ekki seigla að sætta sig við lélegt kerfi og verri lífskjör – það er kerfislæg uppgjöf.

Að rjúfa vítahringinn 29. ágúst

Þjóðaratkvæðagreiðslan þann 29. ágúst gefur okkur tækifæri til að segja hingað og ekki lengra. Með því að kjósa JÁ erum við að stíga meðvitað skref út úr skugga fortíðarinnar. Við erum að viðurkenna að vanabundna hegðunin – að þola og þegja – þjónar okkur ekki lengur.

Að segja já þýðir að við veljum að taka stjórnina í eigin hendur, í stað þess að vera fórnarlömb aðstæðna. Það þýðir að við viljum kanna þann möguleika að innleiða þann stöðugleika, fyrirsjáanleika og skjól sem önnur nútímasamfélög telja sjálfsögð réttindi. Við eigum ekki að þurfa að búa við efnahagslegt fárviðri á nokkurra ára fresti vegna þess eins að við þorum ekki að breyta um stefnu.

Það þarf hugrekki til að rjúfa mátt kynslóðatengdra áfalla. Það krefst þess að við horfumst í augu við óttann – óttann við hið óþekkta, óttann við breytingar sem fylgir því að yfirgefa gamla bjargráðið. Andstæðingar breytinga munu reyna að spila á þennan ótta. Þeir munu segja að best sé að halda sig við það sem við þekkjum, jafnvel þótt það skaði okkur. Það er dæmigert viðbragð áfallasögunnar: breytingar eru hættulegar, best er að hreyfa sig ekki.

Framtíð án stormsins hið innra

Við getum ekki breytt því hvernig veðrið og sagan mótuðu forfeður okkar. Við getum sýnt því skilning og virðingu að þeir þurftu að þróa með sér ákveðið hugarfar til að lifa af. En við lifum ekki lengur í torfbæjum. Við eigum ekki að stýra efnahags- og samfélagsmálum dagsins í dag með tækjum og tólum sem hönnuð voru fyrir samfélag í vörn.

Hættum að rugla saman efnahagslegri óstjórn og íslenskri seiglu. Það er engin dyggð fólgin í því að borga hærri vexti en aðrar þjóðir, eða horfa á spariféð brenna upp í verðbólgu, bara vegna þess að við „getum alveg þolað það“.

Sýnum afkomendum okkar að við getum brotið mynstrið. Sýnum þeim að við getum notað lýðræðislegt vald okkar til að hefja vegferðina og skapa samfélag þar sem öryggi og stöðugleiki eru sjálfsagðir hlutir, en ekki eitthvað sem þarf að berjast fyrir á hverjum einasta degi.

Þann 29. ágúst mætum við á kjörstað. Við ætlum ekki að láta sjálfvirka viðbragðið stýra pennanum. Við ætlum að kveðja gamla óttann, segja skilið við gömul áföll og kjósa með framtíðinni. Segjum JÁ.

Höfundur er hagfræðingur MA og fyrrverandi hreppsnefndarmaður í Skorradal.