ESB aðild er ó­skyn­sam­leg frá efna­hags­legu sjónar­miði

Utanríkismálanefnd lagði nýlega níu spurningar fyrir Hagfræðistofnun varðandi efnahagsleg áhrif Evrópusambandsaðildar. Erfitt er að að ráða af greinargerð stofnunarinnar að ESB-aðild sé skynsamleg frá efnahagslegu sjónarmiði og hafa svörin án efa valdið mörgum stjórnarþingmönnum vonbrigðum.

ESB aðild og upptaka evru ekki ávísun á meiri hagvöxt

Kenningar fræðimanna um að sameiginlegur markaður og mynt auki hagsæld – með aukinni samkeppni, viðskiptum ríkja, fjárfestingum, betri verðsamanburði og minni gengisáhættu – hafa ekki gengið eftir í formi meiri hagvaxtar innan ESB (spurning 1).Tölur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins tala sínu máli: Á árunum 2010 til 2025 jókst landsframleiðsla á mann úr 33 í 47 þúsund dali í ESB, en úr 44 í 98 þúsund dali á Íslandi. Landsframleiðsla á mann á Íslandi er því tvöfalt meiri en meðaltal ESB ríkjanna og hefur vaxið nærri þrefalt hraðar á þessu tímabili.

Það er óljóst hvaða áhrif upptaka evru myndi hafa á vöruverð hér á landi (spurning 2). Mögulegri verðlækkun vegna ESB-aðildar og upptöku evru gætu skattgreiðendur t.d. þurft að mæta með auknum framlögum ríkissjóðs til íslensks landbúnaðar. Athuganir Evrópsku hagstofunnar benda til að upptaka evru hafi ekki haft mikil áhrif á meðaltals verðlag.

Betri hagstjórn forsenda lækkunar vaxta og verðbólgu

Vaxtamunur á milli Íslands og ESB hefur sveiflast mjög á síðustu tveimur áratugum; hann hefur verið lítill á sumum tímabilum en mikill á öðrum, eins og um þessar mundir (spurning 3).Vextir í Evrópuríkjum sem standa utan ESB eru þó almennt ekki hærri en hjá löndum innan þess. Lægstu vexti má t.d. finna í Sviss sem er utan ESB og hefur sinn eigin gjaldmiðil. Mikil hækkun húsnæðis- og launakostnaðar ásamt vaxandi ríkisútgjöldum eru helstu ástæður þess að vaxtastig er hátt hér á landi.

Áhrif ESB-aðildar og upptöku evru á eftirspurn eftir vinnuafli og arðsemi fyrirtækja eru óviss, en munu ráðast af hlutfallslegum breytingum á eftirspurn í útflutnings- og innflutningsgreinum (spurning 4). Stjórnvöld geta hins vegar ekki lengur notað peningamálastefnuna til að takast á við efnahagsveiflur, og verða að reiða sig á aðgerðir í ríkisfjármálum sem eru mun seinvirkari (spurning 5). Mistök í ríkisfjármálum og kostnaðarsamir kjarasamningar geta valdið meiri skaða með ESB-aðild og upptöku evru þar sem ekki er lengur hægt að breyta vöxtum eða gengi. Ein afleiðing getur verið meiri órói á almennum vinnumarkaði en síður á þeim opinbera þar sem ESB-aðild er líkleg til að leiða til fjölgunar starfsmanna í þeim geira.

Lífeyrissjóðir fjárfesta meira í bandarískum en evrópskum hlutabréfum

Í dag eru rúmlega 40 prósent af eignum íslenskra lífeyrissjóða í erlendum eignum (spurning 6). Lítill hagvöxtur í ESB hefur leitt til aukinna fjárfestinga lífeyrissjóða í bandarískum hlutabréfum. Raunvextir íslenskra ríkisbréfa hafa líka verið hærri en í evrulöndunum. Margir hagfræðingar eru þeirrar skoðunar að evran muni veikjast á næstu árum vegna lítils hagvaxtar og fólksfjölgunar í Evrópu; erfiðrar skuldastöðu margra ríkja; og pólitísks óstöðugleika. Það er því ólíklegt að íslenskir lífeyrissjóðir muni fjárfesta í mun meira mæli í evrópskum hlutabréfum á komandi árum.

Óvíst er hvaða áhrif EBS-aðild og upptaka evru hefðu á út- og innflutning Íslands (spurning 7). Ísland hefur gert fjölda fríverslunarsamninga við önnur lönd sem munu falla niður við ESB-aðild. Líklegt er að innflutningur á búvörum muni aukast við ESB-aðild, en umfangið ráðast af stuðningi stjórnvalda við íslenskan landbúnað.

Heildarbúsetukostnaður sem hlutfall af ráðstöfunartekjum er hærri í flestum efnaðri ríkja ESB en á Íslandi (spurning 8). Hlutfall leigukostnaður af ráðstöfunartekjum er líka lægra á Íslandi en á hinum Norðurlöndunum. Mörg ríki ESB glíma við alvarlega húsnæðiskreppu, þar sem erfitt er fyrir ungt fólk að komast inn á fasteignamarkaðinn og leigu- og íbúðaverð er mjög hátt. Hlutfall fjölskyldna sem búa í eigin húsnæði er töluvert hærra á Íslandi en að meðaltali innan ESB.

Ísland stenst nú þegar tvö af fimm Maastricht-skilyrðunum. Það sem á vantar er lækkun skulda hins opinbera, langtímavaxta á ríkisskuldabréfum og verðbólgu (spurning 9). Árangur á þessum sviðum krefst fyrst og fremst betri hagstjórnar, ekki ESB-aðildar eða upptöku evru.

Ákall um bættar leikreglur í íslenskri hagstjórn

Ísland hefur farið úr því að vera eitt fátækasta land Evrópu á fyrri hluta síðustu aldar í að vera eitt hið efnaðasta. Forystumenn í sjálfstæðisbaráttunni, eins og Jón Sigurðsson, trúðu því að stjórn landsmála væri betur komin í okkar höndum en Dana, og árangurinn talar sínu máli. Núverandi vandamál í efnahagsmálum leysast ekki sjálfkrafa við ESB-aðild og upptöku evru, eins og seðlabankastjóri benti á í ræðu á ársfundi bankans nýlega. Íslensk efnahagsmál eru og verða ávallt á okkar eigin ábyrgð. Ef afrakstur þjóðaratkvæðagreiðslunnar í lok ágúst verður ný þjóðarsátt um bættar leikreglur í íslenskri hagstjórn, má segja að við höfum gengið „til góðs, götuna fram eftir veg“, eins og Jónas Hallgrímsson kvað forðum.

Höfundur er sérfræðingur í opinberri stefnumótun með doktorsgráðu auk meistaragráðu í bæði opinberri stjórnsýslu og rekstrarhagfræði.