Vörðum leiðina af­dráttar­laust í mögu­legum aðildar­viðræðum

Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið? Svona hljómar spurningin sem lögð verður fyrir landsmenn í þjóðaratkvæðagreiðslu í lok ágúst. Meirihluti utanríkismálanefndar hefur skilað umsögn um þingsályktun um aðildarviðræður. Þótt þar sé vissulega fjallað um mikilvægi sjávarútvegs og að tryggja þurfi hagsmuni hans eru engar útlistanir á því hvernig það verður gert.

Sjávarútvegur og þar með þjóðin verða fyrir miklum áhrifum komi til inngöngu í ESB. Það er ekki hægt að leggja af stað í viðræður án þess að hagsmunir sjávarútvegs séu kyrfilega tryggðir, sem og hagsmunir þjóðarinnar af því að ráða sínum auðlindum sjálf. Hér verður ekki tekin afstaða um það hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið, eingöngu er verið að benda á hlutlægar staðreyndir sem útilokað er að líta fram hjá. Rétt er að halda því til haga að Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi eru ekki mótfallin fyrirhugaðri þjóðaratkvæðagreiðslu. Samtökin leggjast hins vegar gegn því að farið verði í aðildarviðræður án þess að ríkir hagsmunir af auðlindum lands og sjávar verði tryggðir.

Sjávarútvegur er burðarstólpi byggðar og góðra lífskjara

Íslenskt samfélag og efnahagslíf byggjast að verulegu leyti á sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda. Fiskurinn í sjónum í kringum Ísland er sú auðlind sem við höfum nýtt hvað lengst. Sjávarútvegur á Íslandi er sá hagkvæmasti í heimi og nýting fiskistofna er sjálfbær. Þetta er öfundsverð staða, sama hvernig á hana er litið. Sjávarauðlindin hefur alið af sér aðra auðlind sem eru margháttaðar nýjungar í tækni og vísindum. Fyrir utan hið augljósa að vera undirstaða atvinnu og byggðafestu víða um land.

Á það hefur verið bent að eigendur sjávarútvegsfyrirtækja kunni að hagnast á því ef Ísland gengi í ESB. Vafalítið myndu verðmæti fyrirtækjanna aukast tímabundið ef yfirráð aflaheimilda myndu hverfa úr íslenskum höndum, en verðmætasköpun á Íslandi yrði minni. Óþarfi er raunar að hafa mörg orð um það hversu alvarlegar afleiðingar slíkt myndi hafa á hag sjómanna, starfsmanna í landvinnslu og lífsafkomu fjölmargra annarra. Það er mat SFS að líta beri fram hjá mögulegum skammtímahagsmunum fárra en leggja beri höfuðáherslu á að vernda lífsafkomu þeirra er starfa í sjávarútvegi og tryggja að verðmætasköpun í sjávarútvegi komi íslensku samfélagi áfram til góða.

Viljinn í orði en ekki á borði

Margoft hefur komið fram í opinberri umræðu að ráðherrar ríkisstjórnarinnar muni ekki skrifa undir samning nema í honum séu ákvæði sem tryggi full og varanleg yfirráð Íslands yfir auðlindum. Utanríkisráðherra hefur lýst þeim ásetningi að hún muni aldrei skrifa undir samning sem fæli „… í sér afsal á forræði Íslendinga yfir auðlindum, eins og t.d. fiskveiðiauðlindinni,“ og að hún myndi aldrei skrifa undir samning sem fæli „… ekki í sér fyrirsjáanleg yfirráð Íslands um skemmri og lengri tíma yfir okkar auðlindum.“ Hún hefur jafnframt staðfest að þetta feli í sér kröfu um full og varanleg yfirráð Íslands yfir auðlindum. Forsætisráðherra hefur lýst þeirri skoðun að setja þurfi skýr rauð flögg þegar kemur að orku- og sjávarauðlindum og að „prinsippin“, rauðu línurnar, séu algerlega skýr í huga ríkisstjórnarinnar. Þriðji leiðtogi ríkisstjórnarinnar, mennta- og barnamálaráðherra, segir að gera verði kröfu um „… skilyrðislaus yfirráð yfir okkar auðlindum frá A til Ö. Að öðrum kosti [yrði] aldrei um neina inngöngu í Evrópusambandið að ræða.“ Atvinnuvegaráðherra telur að það sé lykilatriði og „… ófrávíkjanleg krafa að við höldum yfirráðum yfir auðlindum okkar.“

Áður en gengið er til samninga, sama á hvaða vettvangi það er, er mikilvægt að ákveða hvað hægt sé að gefa eftir og hvað ekki. Það þarf með öðrum orðum að setja sér skýr samningsmarkmið. Það er grundvallaraðferðafræði í samningum. Með þjóðaratkvæðagreiðslu hyggjast stjórnvöld sækja sér umboð til aðildarviðræðna, en undarlegt verður að teljast að lítið sem ekkert er gefið upp um það fyrir fram hvað í umboðinu felst. Hér skortir mikið upp á fullnægjandi gagnsæi. SFS skoraði á utanríkismálanefnd að kortleggja nákvæmlega grundvallarhagsmuni Íslands og upplýsa með skýrum og ótvíræðum hætti hver samningsmarkmiðin verði og hvort og þá hvaða ófrávíkjanlegu kröfur verði gerðar af hálfu Íslands í aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Við því var ekki orðið.

Í áliti meirihluta nefndarinnar er finna almenna umfjöllun um mikilvægi sjávarútvegs. Afar takmörkuð tilraun er gerð til að móta og veita upplýsingar um samningsmarkmið, að öðru leyti en því að nefna að lykilkröfur Íslendinga snúi að forræði yfir sjávarauðlindinni og rétti Íslendinga til að stýra sókn í veiðistofna er byggist á sjálfbærri nýtingu, ráðgjöf sérfræðinga og veiðireynslu. Ekki er minnst á að gerðar verði ófrávíkjanlegar kröfur af hálfu Íslands. Ekki er minnst á svokallaðar rauðar línur sem ekki má fara yfir. Þegar sótt var um aðild að ESB árið 2009 voru til muna skýrari línur lagðar í áliti utanríkismálanefndar, einkum um yfirráð yfir deilistofnum og fyrirsvar í alþjóðlegum samningum. Verður ekki annað ráðið af nefndarálitinu en ætlunin nú sé að veita ríkisstjórninni víðtækt svigrúm til að gefa eftir yfirráð yfir auðlindum, að minnsta kosti hvað varðar sjávarútveg. Það bendir ekki til þess að Ísland sé í sérstaklega góðri samningsstöðu, þvert á það sem fram hefur verið haldið. Þá vantar í álitið að kveðið sé á um það með skýrum hætti að erlendar fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum verði áfram háðar sömu takmörkunum og verið hefur.

Mikilvægt að lágmarka óvissu

Að mati samtakanna er það grundvallarskilyrði, áður en farið verður í viðræður, að Alþingi ákveði samningsmarkmið og hvaða ófrávíkjanlegu kröfur á að gera í viðræðunum. Án þessara upplýsinga er deginum ljósara að fyrirtæki í sjávarútvegi muni halda að sér höndum í fjárfestingum, enda verður þá óljóst hvað framtíðin ber í skauti sér í rekstrarumhverfi greinarinnar. Minni fjárfestingar þýða einfaldlega minni verðmætasköpun og þar með minni hagvöxt.

Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hvetja Alþingi eindregið til þess að tryggja, áður en óskað er umboðs þjóðarinnar til að hefja aðildarviðræður, að Ísland haldi fullum og varanlegum yfirráðum yfir öllum auðlindum Íslands og það sé ófrávikjanleg krafa. Það væri í samræmi við það sem ráðamenn hafa áður sagt og yfirgnæfandi meirihluti þjóðarinnar hefur lýst í könnunum. Óvissa tengd mögulegum viðræðum verður engum til gagns og því vekur furðu að álit meirihluta utanríkismálanefndar reyni ekki að draga úr þessari óvissu.

Höfundur er framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi.