Ríkis­stjórnin má ekki bíða lengur

Við getum ekki lengur rætt þróun verðbólgu eins og hún sé tímabundið leiðindamál sem leysist af sjálfu sér. Ný hagspá Landsbankans er í því ljósi alvarleg viðvörun. Þar er gert ráð fyrir miklum verðbólguþrýstingi út árið, 4,8 prósenta meðalverðbólgu á árinu og jafnvel 8,25 prósenta stýrivöxtum. Jafnframt minnir bankinn á (eins og flestir raunar telja) að það standi tæpt með forsendur kjarasamninga síðar á árinu.

Áhyggjur Landsbankans eru bein áminning um að staða margra heimila getur versnað verulega á næstu mánuðum ef ekkert verður að gert.

Nýkynntar aðgerðir duga ekki

Um leið blasir við að nýkynntar aðgerðir ríkisstjórnarinnar duga ekki til. Það segir Landsbankinn nú með skýrum hætti þegar hann bendir á að tímabundin lækkun bensínverðs ein og sér í fjóra mánuði (1. maí – 31. ágúst) muni ekki duga til að draga úr verðbólgu.

Niðurstaðan af því er þó ekki að hætta beri við aðgerðina. Aðgerðin er í sjálfu sér ágæt. Staðreyndin er einfaldlega sú að grípa þarf til fleiri, markvissari og trúverðugri aðgerða strax.

Hugmyndir Framsóknar

Í núverandi stöðu er glapræði að halda að stjórnvöld geti haldið óbreyttu striki. Fyrir mörg heimili snúast næstu mánuðir ekki um torskildar kenningar um hagstjórn. Þeir munu snúast um afborganir, matarkaup, húsaleigu, bensínkostnað og það hvort ráðstöfunartekjurnar dugi út mánuðinn.

Síðastliðinn fimmtudag kynnti Framsókn því sex hugmyndir í efnahagsmálum. Tvær þeirra snúa beint að veski almennings og daglegum útgjöldum heimilanna. Þessar hugmyndir varða annars vegar lækkun matarverðs og lækkun bifreiðakostnaðar. Þar er hugsunin einföld en mikilvæg: þegar þrýstingur eykst á heimilin þarf að létta undir þar sem fólk finnur mest fyrir því.

Samhliða aðgerðum sem styðja við heimilin og fyrirtæki þarf að breyta sjálfu verklaginu í opinberum fjármálum svo ríkið sé ekki sjálft að auka verðbólguþrýstinginn með eigin ákvörðunum.

Lækkun matarskatts er bæði sanngjörn og skynsamleg

Ein mikilvægasta tillaga Framsóknar er að virðisaukaskattur á matvæli lækki úr 11 prósentum í 7 prósent frá 1. maí til 1. október 2026. Í dag bera matvæli lægra virðisaukaskattsþrep á Íslandi, 11 prósent, á meðan almenna þrepið er 24 prósent. Lækkun í 7 prósent myndi því skila sér beint inn í dagleg útgjöld heimilanna ef hún færi út í verðlag.

Ríkisstjórnin hefur kynnt svipaða aðgerð en hún nær aðeins til 1. september 2026, og engar aðrar aðgerðir hafa verið boðaðar.

Lækkun matarverðs er bæði réttlætis- og efnahagsmál. Matur og óáfengir drykkir vega þungt í vísitölu neysluverðs, og Hagstofan hefur staðfest að verðhækkun í þeim lið einum hafði haft merkjanleg áhrif á vísitöluna undanfarna mánuði. Þess vegna er eðlilegt að gera ráð fyrir að lækkun matarskatts geti haft raunveruleg áhrif á verðbólgu, jafnvel um allt að hálft prósentustig ef lækkunin skilar sér að fullu út í verð til neytenda. Þegar matur hækkar í verði finna öll heimili fyrir því strax. Þess vegna er lækkun matarskatts bein velferðaraðgerð og skýr verðbólguaðgerð.

Ríkið verður að hætta að auka vandann

Framsókn lagði ekki fram eina staka tillögu um lækkun matarskatts og lét þar við sitja. Flokkurinn kynnti sex hugmyndir sem mynda heild. Þar á meðal eru tillögur um verðbólgusíu og samræmdari gjaldastefnu hins opinbera (sem gera á gjaldahækkanir fyrirsjáanlegri), auk aðgerða sem ætlað er að draga úr framfærslukostnaði heimilanna, þar á meðal lægra matarverð, lægri bifreiðakostnað og vernd fyrir leigjendur. Kjarni málsins er sá að kostnaður aðgerðaleysis getur orðið meiri en kostnaður skynsamra tímabundinna aðgerða.

Við megum ekki leyfa okkur að vona einfaldlega að vandinn gangi yfir. Of mikið er í húfi. Nú er tíminn til að bregðast við af festu. Ef fram fer sem horfir mun hluti heimila og fyrirtækja lenda í verulegum þrengingum á næstu mánuðum. Þá ber ríkisstjórninni einfaldlega skylda til að gera meira og gera það strax.

Höfundur er þingmaður Framsóknar.