Krónan oftar en ekki sveiflast minna en dollar, evran og pundið

Þetta segir Jón Bjarki Bentsson, aðalhagfræðingur Íslandsbanka, um þróun gengis íslensku krónunnar undanfarin ár. Samverkandi þættir hafi gert íslensku krónuna stöðugri, þar á meðal að Ísland komst í tísku meðal ferðamanna, ganga makríls inn í lögsögu landsins, vel heppnað uppgjör á slitabúi föllnu bankanna, öflugur gjaldeyrisforði, efling sparnaðar og að möguleikar á erlendri skuldsetningu hafi verið takmarkaðir. Á endanum þurfi hins vegar alltaf að vega saman ábatann af því að hafa sjálfstæða mynt og kostnaðinn sem af því hlýst.

„Krónan hefur verið glettilega stöðug og sveiflast minna en ýmsir aðrir gjaldmiðlar undanfarið. Það hefur verið sérstaklega athyglisvert að fylgjast með því síðustu sex árin,“ segir Jón Bjarki í samtali við Vísi.

Hreyfing krónunnar verið heppileg

Hann rekur nokkra atburði sem hafa skollið á þjóðarbúinu frá ársbyrjun 2019, þar á meðal gjaldþrot WOW air í mars árið 2019, heimsfaraldur kórónuveirunnar árið 2020 og innrás Rússa í Úkraínu sem hófst árið 2022.

„Þá var hreyfingin á krónunni frekar heppileg, eða eftir skólabókinni ef svo má segja. Þær hreyfingar sem urðu dugðu til að mýkja áhrifin á hagkerfið. Krónan veiktist eftir gjaldþrot WOW air og í upphafi faraldursins en sú veiking hjálpaði okkur að ná hagstæðri samkeppnisstöðu en varð þess ekki valdandi að það skapaði of mikið verðbólguskot eða að hér yrði fjármagnsflótti,“ segir Jón Bjarki.

Sögulega séð hefur krónan reynst mikið ólíkindatól og frekar magnað upp hagsveiflur frekar en að dempa þær.

„En undanfarin ár hefur hún þjónað betur sínu hlutverki, að vera fljótandi gjaldmiðill sem mýkir hagsveiflur.

Þjóðarbúið lengi vel á yfirdrætti

En hverjar eru ástæðurnar fyrir þessu?

Jón Bjarki nefnir nokkrar, í fyrsta lagi gjörbreytta ytri eignastöðu þjóðarbúsins.

„Fram til ársins 2015 var íslenska þjóðarbúið á yfirdrætti gagnvart útlöndum, það er að segja að erlendar skuldir voru meiri en erlendar eignir. Þannig var það áratugum saman og skýrasta dæmið tengt útrásartímanum og aðdraganda efnahagshrunsins árið 2008. Við vorum alltaf upp á náð og miskunn okkar lánadrottna til að hafa greiðan aðgang að gjaldeyri og halda krónunni sæmilega stöðugri. Gjaldeyrisforðinn var rýr og skammtímaskuldir háar og það þurfti lítið til að veikja gengi krónunnar,“ segir Jón Bjarki.

Þar hafi spákaupmennska með gengi íslensku krónunnar haft ýmislegt að segja sem ýkti þessar sveiflur.

Algjör leikbreytir

Staðan sé hins vegar allt önnur í dag. Erlend staða þjóðarbúsins hafi snúist við þar sem hreinar erlendar eignir þjóðarbúsins eru yfir 40% af landsframleiðslu.

„Þetta er algjör leikbreytir fyrir okkur, að vera komin í þessa stöðu,“ segir Jón Bjarki og bendir á að erlendar eignir þjóðarbúsins séu 2.200 milljörðum íslenskra króna umfram það sem erlendir aðilar eiga gagnvart Íslandi. Þar telur Jón Bjarki með í reikning innlán í erlendum fjármálastofnunum og öll okkar skuldabréf og hlutafjáreign.

„Bæði það sem lífeyrissjóðirnir eiga í erlendum hlutabréfum og á móti eign erlendra aðila í álverum og gagnværum, svo eitthvað sé nefnt. Þar munar mestu um gífurlega eign lífeyrissjóðanna erlendis.“

Gjaldeyrisforðinn slær á ótta við krísu

Með þessu er íslenska þjóðarbúið komið í allt aðra stöðu og sér í lagi þegar Seðlabanki Íslands er á sama tíma kominn með gjaldeyrisforða upp á nærri eitt þúsund milljarða íslenskra króna. Þá detti engum í hug að hér verði gjaldeyriskreppa með jafn stóran gjaldeyrisforða og yfirlýstan vilja til að nota hann.

„Áður fyrr voru alltaf undirliggjandi áhyggjur af því að hér yrði gjaldeyriskreppa. Það þurfti lítið til að valda „panikki“ sem olli gjaldeyrisútflæði.“

Núna geti bankarnir ekki verið útstandandi gjaldeyrisskekkju nema í tilteknu hlutfalli sem setur þak á spákaupmennsku gagnvart krónunni.

„Og það skapar meiri trú á Íslandi sem fjárfestingarkosti. Við erum að sjá meiri viðskipti með ríkisskuldabréf í krónum og vaxandi flæði inn á hlutbréfamarkað. Það hefur vaxið jafnt og þétt þó að það mætti vera meira.“

Ábatinn af forðanum trúlega meiri en kostnaðurinn

Því fylgi þó vissulega kostnaður að halda úti jafn stórum gjaldeyrisforða.

„Seðlabankinn hefur raunar af honum allnokkrar vaxtatekjur en beinn og óbeinn vaxtakostnaður er talsvert meiri. Ábatinn af því að hafa stóran forða er hins vegar á endanum trúlega töluvert meiri, þótt erfitt sé að reikna hann beint. Hann felst til að mynda í lægra vaxtaálagi fyrir fjármögnun í erlendri mynt og hagræðinu af því fyrir fyrirtæki og heimili að óvissa um gengisþróunina er minni en ella.

Svo er rétt að halda því til haga að það fylgir líka talsverður viðskiptakostnaður því að vera með eigin mynt í samanburði við að vera með sömu mynt og að minnsta kosti sumar helstu viðskiptaþjóðir. Þar vegur evran þyngst í utanríkisviðskiptum okkar en Bandaríkjadollar er þó einnig mikilvægur.

Það þarf því á endanum að vega saman ábatann sem felst í því að hafa sjálfstæða mynt, sem er þrátt fyrir allt farin að þjóna betur hlutverki sínu, og svo kostnaðinn sem af því hlýst.“ 

Gátum haldið viðskiptaafgangi

Þá sé ein af ástæðunum fyrir betri stöðu í dag uppgjörið á slitabúum föllnu bankanna.

„Þar var vel á málum haldið og við höfum notið góðs af því. Svo munaði líka mikið um makrílinn sem jók tekjur sjávarútvegsins. Það sköpuðust einnig miklar útflutningstekjur með vexti ferðaþjónustunnar sem varð til þess að við gátum haldið viðskiptaafgangi sem bætti stöðuna jafnt og þétt.“

Sömuleiðis hefur einnig verið gengið hægar um gleðinnar dyr með erlendri lántöku eftir að reglur voru hertar um slíkt. Innlendur sparnaður jókst og hann hefur verið notaður til að fjármagna innlenda fjárfestingu, sem bætti stöðuna hratt. Þá sé staðan einnig þannig að skuldirnar eru að stórum hluta í vaxtaberandi eignum en eignirnar í hlutafé. Þannig staða yfir lengri tíma skili meiri fjármagnstekjum en fjármagnsgjöldum, það er að segja að ávöxtunin er meiri en kostnaðurinn.

Sparnaður efldur og dregið úr erlendri skuldsetningu

En datt þessi staða upp í hendurnar á Íslendingum eða var þetta vegna einhverra aðgerða sem var ráðist í?



„Það er svona beggja blands. Við vorum heppin að komast í tísku sem ferðamannaland og heppin að fá makrílinn í okkar lögsögu. En síðan voru það klárlega hlutir eins og uppgjörið á slitabúum bankanna. Þar var mörkuð mjög eindregin stefna sem var fylgt eftir og gaf góða raun. Við efldum sparnað og drógum úr möguleikum á erlendri skuldsetningu.“

Krónískan viðskiptahalla þyrfti til að skemma stöðuna

En hvernig gæti staðan breyst til verri vegar?



„Þá þyrfti að koma til verulegur viðskiptahalli gagnvart útlöndum í meira en stuttan tíma. Sá halli yrði fljótur að naga í þessa hreinu erlendu stöðu því viðskiptahalla þarf að fjármagna með erlendum lánum eða sölu eigna til erlendra aðila. En hingað til hefur sáralítið séð á erlendu stöðunni þó að við værum með töluverðan viðskiptahalla undanfarin ár. Það þyrfti krónískan viðskiptahalla sem yrði á endanum til þess að draga niður erlendu stöðuna. Eins og staðan er í dag er þetta alfarið í okkar höndum og það þyrfti mikið að koma til svo við lendum í gömlu stöðunni, en þá verður líka tími til að bregðast við.“

Verðbólgan drifin af innlendum kröftum

Hvers vegna er þá þessi verðbólga ef gengi krónunnar er svo stöðugt?

„Gengi krónunnar á lítinn þátt í verðbólgunni þessa dagana. Verðskellurinn sem varð vegna faraldursins og Úkraínustríðsins, sem magnaði upp verðbólguna á sínum tíma, er að mestu horfinn. Við gætum séð einhvern olíuverðskell vegna átakanna í Íran en undanfarið hefur erlent verðlag að mestu verið til friðs. Verðbólgan er að mestu tilkomin vegna hækkunar á fasteignamarkaði, bæði leigumarkaði og íbúðaverði. Og ekki síður vegna þess að launahækkanir hafa verið miklar. Opinber gjöld hafa líka hækkað talsvert, þar á meðal veitugjöld meira en góðu hófu gegni. Þannig að verðbólgan er frekar drifin áfram af innlendum kröftum frekar en erlendum. Íslenska krónan er allavega ekki blóraböggull fyrir því hvað verðbólgan hefur verið þrálát undanfarna fjórðunga.“