Dýra­skólinn: þegar stöðluð próf eru blekking jafn­réttis

Ímyndaðu þér skólastofu þar sem kennarinn stendur fyrir framan hóp nemenda. Í bekknum sitja api, fíll, mörgæs, fiskur, hundur og kráka. Kennarinn brosir og segir:

„Til að valferlið sé sanngjarnt þurfa allir að taka sama prófið. Vinsamlegast klifið upp þetta tré.”

Þetta er auðvitað fáránlegt. Og samt er þetta nákvæmlega sú hugmyndafræði sem liggur að baki stórum hluta menntakerfisins okkar í dag.

Við köllum þetta jafnrétti.

Sama próf er ekki jafnrétti

Stöðluð próf eru oft varin með þeim rökum að þau séu sanngjörn vegna þess að allir fái jú sama prófið. Það hljómar réttlátt á yfirborðinu. En aðeins ef við gerum ráð fyrir því að allir nemendur séu í grundvallaratriðum eins.

Það eru þeir ekki.

Börn eru ólík að áhuga, styrkleikum, þroska og persónuleika. Þegar við metum þau öll með sama mælikvarða erum við ekki að jafna leikinn – við erum að hygla þeim sem falla að norminu og refsa þeim sem gera það ekki.

Sama próf tryggir samræmi.

Það tryggir ekki sanngirni.

Þegar fortíðin horfir á okkur

Í dag hneykslumst við á því að örvhent börn hafi einu sinni verið neydd til að skrifa með hægri hendi. Höndin var jafnvel bundin fyrir aftan bak. Þetta þótti eðlilegt. Þetta þótti skynsamlegt. Þetta var gert „börnunum fyrir bestu”.

Í dag sjáum við þetta sem augljósa mismunun.

Spurningin er ekki hvort við séum gáfaðri en fólk var áður.

Spurningin er þessi:

Hvað gerum við í dag sem eftir hundrað ár mun þykja augljóslega rangt?

Er hugsanlegt að stöðluð próf og einsleit kennsla verði einn þeirra hluta?

Jafnrétti sem skapar ósýnilegt ranglæti

Munurinn á fortíðinni og samtímanum er ekki sá að mismununin sé horfin. Hún er bara orðin kurteisari. Hún er ekki lengur augljós. Hún er falin í kerfum, reglum og „hlutlægum” mælikvörðum.

Þegar barn sem á auðvelt með bóknám fær góðar einkunnir, þá lesum við það sem hæfni.

Þegar barn sem á erfitt með lestur, stafsetningu eða próftöku fær slakar einkunnir, þá lesum við það sem vanhæfni.

Kerfið spyr ekki:

„Í hverju ertu góður?”

Heldur:

„Hversu vel stóðstu þig í því sem við ákváðum að skipti máli?”

Og það er grundvallarmunur.

Sama próf, ólíkar afleiðingar

Ef api fellur á sundprófi, þá hlæjum við að hugmyndinni.

Ef fiskur fellur á klifurprófi, þá sjáum við strax ranglætið.

En þegar barn fellur í stafsetningu, stærðfræði eða málfræði – aftur og aftur – þá köllum við það námsvanda, agaleysi eða skort á einbeitingu. Sjaldnar spyrjum við hvort prófið sjálft sé rangt tæki til að meta viðkomandi.

Afleiðingin er ekki bara slök einkunn.

Afleiðingin er skert sjálfsmynd.

Stutt athugasemd

Margir þekkja þetta af eigin reynslu.

Að fá falleinkunn í íslensku, ensku eða dönsku aftur og aftur er ekki hlutlaus reynsla. Hún skilur eftir sig spor – ekki bara á vitnisburði, heldur í sjálfsmyndinni.

Kerfi sem mælir alla með sama mælikvarða er ekki hlutlaust gagnvart þeim sem falla utan normsins. Það mótar hvernig fólk sér sjálft sig.

Hvað erum við í raun að meta?

Þegar allt kemur til alls snýst þetta ekki um próf. Þetta snýst um spurningu sem við spyrjum sjaldan upphátt:

Hvað teljum við raunverulega skipta máli í menntun?

Er það geta til að muna?

Geta til að svara rétt undir tímapressu?

Geta til að passa inn í fyrirfram skilgreint form?

Eða er það eitthvað annað – hæfni til að hugsa, skapa, læra, aðlagast og finna sinn stað í heiminum?

Lokaorð

Stöðluð próf eru einföld. Þau eru mælanleg. Þau eru þægileg fyrir kerfið.

En börn eru hvorki einföld né stöðluð.

Ef við viljum tala af alvöru um jafnrétti í menntun, þá verðum við að hætta að rugla saman sömu kröfum og jöfnum tækifærum. Annars mun fiskurinn halda áfram að fara heim úr skólanum í þeirri trú að hann sé vandamálið – einfaldlega vegna þess að hann gat ekki klifið upp tré sem var aldrei ætlað honum.

Höfundur er ráðgjafi. Ábendingar á kurteislegum nótum eru velkomnar á jonssonasgeir@msn.com