Út­verðir góðmennskunnar

Það besta sem ég geri í dag er að vera með fólkinu mínu. Það er ekkert flókið við það og engin dagskrá sem þarf að fylgja. Ég þarf ekkert sérstakt tilefni eða stórar uppákomur til að finna að lífið sé gott. Það nægir að sitja saman við eldhúsborðið eða í stofunni, spjalla um hitt og þetta, rifja upp gamla tíma og hlæja að sögum sem við höfum sagt hundrað sinnum áður en virðast samt aldrei eldast. Þær verða jafnvel betri með árunum, aðeins ýktari og hlýrri, eins og minningarnar sjálfar.

Ég finn gleðina í því að sjá börnin mín blómstra, ekki endilega sem afreksfólk, heldur sem fólk sem hefur fundið sinn takt í lífinu. Fólk sem stendur á eigin fótum, tekur ábyrgð, gerir mistök og lærir af þeim. Það er sérstök tilfinning að horfa á þau og finna að þau þurfa mig ekki lengur á sama hátt og áður en vilja samt hafa mig nálægt. Sú vitneskja er bæði auðmýkjandi og hlý. Og svo eru það barnabörnin. Þau koma með allt sitt líf inn í rýmið: hlaupandi fætur, hlátur sem fyllir herbergin, óþolinmæði og gleði í einni og sömu hreyfingunni. Þegar þau kalla „afi“ er engin krafa, engar væntingar um annað en nærveru. Orðið er sagt af öryggi, eins og það sé sjálfsagt að ég sé þarna. Ég finn hvað það snertir mig djúpt, því þetta er ekki sjálfsagt, þetta er traust.

Ég elska þetta djúpt og rólega, á þeim stað þar sem kærleikurinn hættir að vera orð og verður að sjálfri orkunni sem heldur manni uppi og fylgir manni áfram. Þetta er ekki gleði sem þarf að sanna eða sýna öðrum. Hún er eins og hlýja sem sest í brjóstið og fylgir manni lengi eftir að stundinni lýkur. Ég finn fyrir þakklæti, ekki endilega fyrir eitthvað sem ég gerði rétt, heldur fyrir það að fá að vera hér, núna, í þessu samhengi.

Stundum sit ég bara og hugsa ekki neitt. Ég horfi, hlusta á samtöl sem fara sína leið, sé hendur hreyfast og andlit lýsast upp. Í slíkum augnablikum finn ég frið, ekki vegna þess að allt sé fullkomið, heldur vegna þess að ekkert þarf að vera öðruvísi. Þetta eru stundir sem ég hefði ekki getað ímyndað mér á árum áður, ekki vegna þess að þær væru óraunhæfar heldur vegna þess að ég kunni ekki að taka á móti þeim. Í dag geri ég það, með opnum huga og opnu hjarta, og það eitt er ástæða fyrir gleði.

En þessi friður kom ekki af sjálfu sér. Það var tími þar sem ég var í þessum sömu rýmum, með þessu sama fólki en samt ekki raunverulega til staðar. Líkaminn var í varnarstöðu, axlirnar uppi að höku og kjálkinn spenntur, eins og eitthvað ógnandi gæti gerst hvenær sem er. Ég kunni ekki að treysta augnablikinu eða að vera hlýr.

Um tíma hataði ég sjálfan mig af öllu hjarta. Ég var sá fyrsti til að yfirgefa mig þegar eitthvað fór úrskeiðis og talaði til mín eins og manneskju sem ætti stöðugt að skammast sín. Sjálfshatrið var hljótt en stöðugt og varð að bakgrunnshljóði lífsins.

Harkan sem ég bar með mér var ekki tilviljun, hún var lærdómur sem hafði einhvern tíma hjálpað mér að lifa af. En með tímanum fór hún að vinna gegn mér. Hún stíflaði tengsl, gerði samtöl að átökum og nálægð að ógn.

Það sem vantaði var ekki viljastyrkur eða agi heldur mildi. En mildi var mér ekki eðlislæg, ég tengdi hana við veikleika og undanlátssemi. Í mínum huga var betra að vera harður en góður.

Góðmennska kom því ekki til mín af sjálfu sér. Hún var ekki tilfinning sem kviknaði innan frá heldur eitthvað sem ég þurfti að temja mér, líkt og maður sem lærir nýtt tungumál seint á ævinni: hægt, stundum klaufalega og oft með hreim. Ég æfði mig í litlum hlutum: að svara ekki strax, hlusta aðeins lengur, halda mörkum án þess að herða röddina og vera áfram í aðstæðum sem ég hefði áður flúið. Í fyrstu fannst mér þetta rangt, jafnvel ótryggt, eins og ég væri að svíkja eldri útgáfu af sjálfum mér. En smám saman tók önnur rödd við.

Ég fór að skilja að góðmennska er ekki alltaf þægileg. Stundum felst hún í því að halda aftur af sér, kyngja stolti eða velja lausn sem er erfiðari fyrir mann sjálfan. Hún krefst aga, þolinmæði og meðvitaðrar ákvörðunar um að velja mannúð, jafnvel þegar það kostar mann eitthvað.

Smám saman urðu sambönd mín rólegri, bæði við sjálfan mig og fólkið sem stóð mér næst. Ekki gallalaus, heldur raunverulegri. Í dag get ég setið með fólkinu mínu og verið einfaldlega á staðnum, ekki vegna þess að ég hafi „unnið mig í gegnum allt“, heldur vegna þess að ég hætti að berjast við sjálfan mig.

Þess vegna skipta þessar einföldu stundir mig svo miklu máli. Þær eru ekki sjálfsagðar og komu ekki af sjálfu sér. Þær eru afrakstur vegferðar sem tók tíma og krafðist þess að ég hætti að flýja sjálfan mig. Í þeim felst líf sem ég hafði ekki áður aðgang að.

Í dag get ég setið við eldhúsborðið og fundið að ég er ekki lengur gestur í eigin lífi. Ég er ekki fullkominn og ætla mér ekki að vera það. En ég er hér, með opið hjarta og djúpt þakklæti.

Eftir að hafa farið í gegnum svona ferli verður maður ekki betri en aðrir, ekki hreinni og ekki laus við bresti. En maður veit hvað það kostar að missa sig og hversu fljótt harkan getur tekið yfir. Og einmitt þess vegna velur maður annað, aftur og aftur, jafnvel þegar enginn virðist sjá það. En ég þarf stöðugt að minna mig á, síðan hvenær varð ég „enginn“?

Kannski er það einmitt hér sem ábyrgðin verður til, í kyrrlátum ákvörðunum sem enginn klappar fyrir en móta samt manneskjuna sem við verðum smám saman.

Kannski er það þetta sem ég skil í dag sem merkingu útvarða góðmennskunnar, ekki hetjur og ekki fullkomið fólk, heldur fólk eins og ég, fólk sem hefur séð hvað gerist þegar harkan fær að ráða og veit því að einhver þarf að standa vörð um annað. Útverðirnir standa ekki þar sem er auðveldast, heldur þar sem freistingin er að loka sig af, en velja samt að halda dyrunum opnum, aftur og aftur. Ég stend þar í dag, ekki fullkominn og ekki alltaf öruggur en vakandi. Ef þessi vegferð hefur kennt mér eitthvað þá er það þetta: Góðmennska þarf ekki fleiri orð, hún þarf fleira fólk sem stendur vaktina.

Höfundur er mannvinur og kennari.