„Ég hef aldrei séð svona samninga“

Í gær var fjallað um harla óvanalegt ákvæði í fjárskiptasamningi sambúðarfólks, sem kvað á um að karlmaðurinn skuldbatt sig til þess að reyna að frjóvga egg konunnar reglulega í eitt ár eftir sambúðarslit.

Fjárskipti fólksins rötuðu fyrir dóm þar sem konan taldi samninginn í heild ógildan þar sem strikað hefði verið yfir ákvæðið án vitundar hennar. Dómari taldi það ekki sannað og dæmdi hana til að greiða manninum 12,6 milljónir, samkvæmt öðrum ákvæðum samningsins.

Ýmislegt sem kom upp í hugann

Vísir sló á þráðinn hjá Hrefnu Friðriksdóttur, prófessors í fjölskyldu- og erfðarétti og forseta lagadeildar Háskóla Íslands, sem segir ýmislegt hafa komið upp í hugann við lestur fréttar gærdagsins en setur hefðbundinn fyrirvara um að hún hafi hvorki lesið dóminn né umræddan fjárskiptasamning.

„Ég myndi almennt telja, það er meginreglan í fjölskylduréttinum, að þú getir ekki samið fyrir fram um persónuleg málefni sem þú hefur ekki yfirsýn yfir hvernig þér mun líða með eða þú munt upplifa þegar að því kemur. Þannig að það er mjög margt sem að þú mátt bara alls ekki semja um fyrir fram.“

Ekki hægt að semja um forsjá fram í tímann

Til að mynda nefnir Hrefna að fólk geti ekki sest niður í upphafi sambands og samið um hvernig forsjá barna yrði háttað ef ske kynna að slitnaði upp úr sambandinu. 

„Þú getur bara ekki séð það fyrir. Þú getur ekki skuldbundið þig til að krefjast ekki forsjár eða að forsjáin muni verða svona og umgjörðin muni verða hinsegin og þú fallir frá öllum kröfum til eigna eða til framfærslu. Þannig að um leið og maður sér samning þar sem viðkomandi er að skuldbinda sig einhvern veginn svona óljóst fram í tímann og því persónulegra sem málefnið er, því hæpnara er að svona samningur standist.“

Ekki aðfararhæft

Þó segir hún að fólki sé frjálst að setja slíkt niður á blað og setja sér alls kyns stefnumið, slíkur samningur standi einfaldlega ekki að því leytinu til að ekki er hægt að framfylgja honum.

„Ef að fólk upplifir sig skuldbundið af svona loforðum, þá er ekkert sérstakt við því að gera nema það hafi verið beitt einhverri nauðung, annaðhvort við loforðið eða framkvæmdina. En ef fólk vitandi vits skrifar eitthvað svona niður á blað og er til í að lofa hvort öðru og ef það stendur við það, þá er enginn sem fettir fingur út í það. En þegar kemur að lögfræðinni, þá erum við alltaf að hugsa áfram. Við erum alltaf að hugsa hvað er bindandi í þeim skilningi að það sé hægt að heimta að því verði framfylgt. Það náttúrulega segir sig nokkuð sjálft að það er ekki hægt með nokkru móti að heimta að svona samningi verði framfylgt.“

Óbindandi ákvæði ógildi ekki allan samninginn

Hrefna segir áhugavert að velta fyrir sér hver þýðing þess væri fyrir fjárskiptasamning í heild ef slíkt óbindandi ákvæði væri í honum. Það væri í öllu falli mikið túlkunaratriði fyrir dómi.

Það sem yrði þá að meta sé lagi tvennt. Það er hversu mikið samhengi er á milli þessa ákvæðis og fjárskiptanna og hvort ákvæðið hafi verið forsenda þess að semja fjármálin.

„Segjum sem svo að það hefði ekkert verið búið að strika í þetta blað, að deilan hefði bara verið um að þetta væri augljóslega ekki bindandi ákvæði og hvaða áhrif þetta myndi hafa á samninginn, þá myndi ég frekar gera ráð fyrir því að fjárskiptahluti samnings myndi standa þó að þessi ákvæði yrðu dæmd óframkvæmanleg.“

Þannig hefðu forsendur fjárskiptasamningsins ekki verið brostnar þótt maðurinn stæði ekki við sinn hluta af samningi um frjóvgun eggja konunnar.

Hefur aldrei séð annað eins

„Maður rak óneitanlega svolítið upp stór augu. Ég hef aldrei séð svona samninga, ekki hér á landi,“ segir Hrefna um samninginn sem fjallað var um í gær.

Málið leiði huga hennar að því að á undanförnum árum hafi umræða verið uppi um að frjálsræði eigi að vera meira í frjósemismálum í þá átt að fólk eigi að geta í meiri mæli samið um það hvernig erfðaefni rennur á milli þess og hvaða afleiðingar það eigi að hafa. 

Núgildandi reglur séu nokkuð strangar um það til að mynda hverjir megi fara í tæknifrjóvgun og hvernig standa þurfi að afhendingu erfðaefnis.

„Það eru margir sem hafa verið að tala um að þetta eigi allt að verða miklu frjálsara og byggt miklu meira á hugmyndum um að fólk sé fullfært um að gera frjálsa samninga um þessa hluti. Að það sé fært um að sjá í hvaða stöðu það er, hvað það vill og hvaða afleiðingar það eigi að hafa.“

Hún og fleiri sem hafi viljað vera á bremsunni í þessum efnum þykist sjá fyrir sér, aftur og aftur, að fólk sé einmitt ekki fullfært um það. 

„Þó að þér finnist allt leika í lyndi á einhverjum tímapunkti, að þú sért sjálfstæð, frjáls persóna sem eigi bara að ráðstafa þér og þínum líkamsvessum eins og þér sýnist og þykist sjá fyrir hvernig það fari allt saman, þá má að minnsta kosti setja stórt spurningarmerki við það hvert eigi að vera samningsfrelsi fólks í þessum aðstæðum, sérstaklega svona fyrir fram.“