Varð­hundar verð­bólgunnar

Verðbólgan hefur verið viðvarandi á Íslandi undanfarin ár. Verkalýðshreyfingin reyndi að rjúfa þann vítahring vorið 2024 með því að skrifa undir hófsamar launahækkanir í þeirri von að fyrirtækin og hið opinbera myndu ganga í takti. Það virðist hafa verið draumsýn. Stórfyrirtækin og hið opinbera, aðilar sem hefðu átt að ganga á undan með góðu fordæmi, hafa þvert á móti haldið verðbólgunni uppi með ótímabærum verð- og gjaldskrárhækkunum. Að óbreyttu stefnir í að forsendur kjarasamninga verði brostnar í haust þegar til endurskoðunar kemur. Forsendurnar miða við 4,7% en verðbólgan er nú skriðin aftur upp fyrir 5%. Þá er ljóst hvert stefnir.

Veitur sem eru í opinberri eigu hafa hækkað fastagjald hitaveitu um tæplega 50% á einu ári. Hækkun á notkunargjaldi hitaveitu og fastagjaldi rafmagns hefur hvort um sig hækkað um rétt liðlega 10%. Þessar hækkanir renna beint inn í verðbólguna. Hækkanir vörugjalda um áramótin höggva í sama knérunn og fyrirhugaðar breytingar Reykjavíkurborgar á leikskólagjöldum virðast ætla að hafa sömu áhrif. Í könnun sem FIT gerði meðal eigin félagsfólks kemur skýrt fram að fólk sér fram á hækkun leikskólagjalda við þessar breytingar.

Stórfyrirtæki maka krókinn

En ábyrgðin liggur ekki eingöngu hjá hinu opinbera. Stórfyrirtæki landsins hafa einnig lagt sitt af mörkum – því miður í öfuga átt. Olíufélögin hafa aukið álagningu sína á dropanum og látið hjá líða að skila lækkandi heimsmarkaðsverði á olíu til neytenda. Á sama tíma hafa stórar verslunarkeðjur, til dæmis Hagar (sem eiga Skeljung) og Festi (sem eiga N1) tilkynnt um frábæra afkomu á síðasta ári. Fyrirtækin sem selja heimilunum í landinu nauðsynjavörur hafa ekki skilað styrkingu krónunnar til neytenda í formi lægra vöruverðs, eins og eðlilegt væri. Bankarnir, flestir í opinberri eigu, maka krókinn sem aldrei fyrr.

Það er alveg ljóst að tíminn er senn á þrotum og útlit er fyrir að kjarasamningar bresti í haust. Verðbólgan virðist vera á uppleið og varðhundar hennar láta engan bilbug á sér finna. Launafólk getur ekki til lengdar setið eftir án launahækkana sem halda í við verðlag. Því miður blasir við að launafólk þarf að fara með aðra nálgun inn í næstu kjaraviðræður. Verkalýðshreyfingin getur ekki ein og sér axlað ábyrgðina á stöðugleika í efnahagslífinu. Stjórnvöld og stjórnendur stórfyrirtækja verða að opna augun.

Raunverð fasteigna tvöfaldast

Eins og ég hef áður fjallað um hefur OECD sýnt fram á að húsnæðisverð á Íslandi hefur hækkað langt umfram bæði byggingakostnað. Raunverð fasteigna hefur nær tvöfaldast frá 2015, sem er miklu meira en í samanburðarlöndum. Þrátt fyrir að nú hafi aðeins hægt á verðhækkunum er íbúðaverð enn fullþanið þegar horft er til kaupmáttar og getu ungs fólks til að komast inn á fasteignamarkaðinn. OECD benti í fyrra á að þessi þróun væri ekki sjálfbær og að stjórnvöld yrðu að bregðast við með því að auka framboð húsnæðis á viðráðanlegu verði og auka aðgengi að byggingarlóðum. Það er ekki eftir neinu að bíða.

Höfundur er formaður Samiðnar – Sambands iðnfélaga og FIT – Félags iðn- og tæknigreina.