Sam­runi í blind­flugi – þegar menningar­arfur er settur á færi­band

Það er vissulega ánægjulegt þegar ráðuneyti lýsir yfir áhuga á að „efla“ menningarstofnanir. Vandinn er sá að orð eru ódýr og í þessu máli eru þau beinlínis í andstöðu við verkin. Tillaga um sameiningu þriggja safna er kynnt sem framfaraskref, en þegar rýnt er í ferlið blasir við samansafn af fljótfærni, faglegu ábyrgðarleysi og skorti á gagnsæi sem hlýtur að teljast óásættanlegt þegar um jafn viðkvæma starfsemi er að ræða.

Ferlið sjálft vekur strax tortryggni. Ákvörðun sem hefur í för með sér grundvallarbreytingar á starfsemi safna virðist hafa verið tekin í lokuðu rými, á grundvelli „fýsileikakönnunar“ sem hvorki var unnin af sérfræðingum á sviði safnamála né studd víðtæku samráði. Starfsfólk stofnananna, fólk sem býr yfir áratugaþekkingu á viðfangsefninu var látið standa hjá, eins og um formsatriði væri að ræða en ekki kjarnastarfsemi þeirra. Þetta er ekki stefnumótun. Þetta er stjórnsýsla í hraðferð.

Þegar vísað er til erlendra fyrirmynda reynist sú röksemd jafn hol og hún er þreytandi. Jú, samrunar hafa átt sér stað í nágrannalöndum en þar voru þeir undirbúnir árum saman, með stefnumótun, fjárfestingum, greiningum og raunverulegu samtali við fagfólk og almenning. Þar var ekki gripið til skyndilausna. Hér er hins vegar reynt að klæða vanundirbúið frumhlaup í búning norrænnar skynsemi. Sá búningur passar ekki.

Eitt af yfirlýstum meginmarkmiðum sameiningarinnar á að vera fjárhagsleg hagræðing. Samt liggja engir útreikningar fyrir. Engin sviðsmyndagreining. Engin gögn sem sýna hvernig sparnaður á að nást – eða hvað hann á að kosta. Enn alvarlegra er að fjárhagsleg hagræðing er sett fram án nokkurs samhengis við hitt stóra loforðið: eflingu faglegs starfs. Hvernig á að efla faglegt starf með niðurskurði, samþjöppun og óljósri stjórnskiptingu? Þessi spurning fær ekkert svar, líklega vegna þess að svarið er óþægilegt.

Starfsemi safnanna þriggja er í eðli sínu ólík. Tilgangur þeirra, aðferðir og faglegar forsendur eru ekki samhæfðar nema að mjög litlu leyti – helst á sviði stafvæðingar. Að gera stafræna innviði að réttlætingu fyrir stofnanalegri sameiningu er eins og að sameina sjúkrahús, bókasafn og leikhús vegna þess að þau nota öll rafmagn. Slík rök standast enga faglega skoðun. Þvert á móti kalla þessar ólíku stofnanir á skýrt sjálfstæði, sérhæfingu og ábyrgð, ekki óljósa regnhlífarstofnun sem enginn veit hvernig á að stýra.

Alvarlegast er þó hvernig komið er fram við Kvikmyndasafn Íslands. Þar hefur á undanförnum árum verið byggt markvisst upp hlutverk safnsins sem skilaskyldustofnunar og varðveisluaðila kvikmyndaarfs þjóðarinnar. Það starf er brothætt, dýrt og krefst sérfræðiþekkingar. Með fyrirhugaðri sameiningu er vegið að þessu hlutverki, sjálfstæði safnsins smækkað og því þröngvað inn sem deild í ritmálsmiðaðri stofnun þar sem kvikmyndin verður jaðarviðfangsefni. Þetta er ekki „efling“. Þetta er afturför.

Kvikmyndalist hefur í áratugi þurft að berjast fyrir viðurkenningu sinni sem menningararfur. Sú barátta hefur skilað árangri ekki síst vegna hugsjónafólks sem hefur staðið vörð um varðveislu og miðlun. Að grafa undan þeirri vinnu með vanhugsuðum stjórnsýsluaðgerðum er ekki aðeins skammsýnt, heldur ábyrgðarlaust.

Í þessu máli er verið að taka stórar, afdrifaríkar ákvarðanir án þess að leggja fram rök, gögn eða framtíðarsýn sem stenst faglega skoðun. Það er ekki styrkur að hlaupa hratt í ranga átt. Það er veikleiki. Og þegar um menningararf er að ræða, er slíkur veikleiki lúxus sem samfélagið hefur einfaldlega ekki efni á.

Minni okkar birtist nú í hreyfimynd sem ljós og skuggar, raddir og þögn. Það er ómetanlegur arfur forfeðra okkar, ekki ólíkur fornum bókum sem bera í sér spor tíma og lífs. Í kvikmyndinni renna fortíð og nútíð saman í eina heild bæði í hljóði og mynd. Því er sárt, og raunar óbærilegt, að hugsa til þess að slíku minni verði fórnað með einu pennastriki, án þess að staldrað sé við og afleiðingarnar íhugaðar.

Höfundur hefur starfað sem kvikmyndagerðamaður í tæp 40 ár og unnið að varðveislu og miðlun kvikmyndaarfs.