Ekkert blabla: Ís­lenska vinnu­markaðsmódelið deyjandi

Með þríhliða vinnumarkaðsmódeli er Herdís að vísa í módelið: 

Launþegar – Vinnuveitendur – Verkalýðsfélög.

„Á Íslandi er svo svakalega hátt hlutfall fólks í stéttarfélagi og með þeirri aðild hlýtur fólk svo mikla vernd að hér á landi þykir það miklu öruggari vettvangur að vera launþegi frekar en giggari,“ segir Herdís Pála en bætir við:

Þetta held ég samt að muni breytast. 

Að hér á Íslandi muni á endanum verða til nýtt afl sem mun koma því í gegn að giggarar séu tryggðir með einhvers konar vernd líka. 

Á Norðurlöndunum sér maður að þetta er nokkurs konar blandað fyrirkomulag, eða hybrid.“

Í gær og í dag fjallar Atvinnulífið um gigghagkerfið.

Ekkert blabla: Deyjandi módel

Í umfjöllun Atvinnulífsins í gær kom fram að í Evrópu teljast giggarar um 22% af vinnuafli en þetta hlutfall er enn hærra í Bandaríkjunum.

Íslenskur vinnumarkaður er fastur í þessum þremur hornum: verkalýðsfélaga, vinnuveitenda og launþega. 

En þetta módel er deyjandi og nú er komin fjórða víddin:

 Giggararnir.“

Herdís þekkir vel til málsins, enda skrifaði hún bókina Völundarhús tækifæranna með dr. Árelíu Eydísi Guðmundsdóttur um giggara árið 2021.

„Við ræddum við marga aðila, innanlands og utan, þegar við skrifuðum þá bók,“ segir Herdís Pála og bætir við: „Og eitt af því sem við rákumst á er að erlendis var strax þá orðið til einhvers konar hybrid-fyrirkomulag, eða blandað fyrirkomulag, sem veitir giggurum vernd, líkt og hér þekkist hjá launþegum.“

Sem dæmi nefnir Herdís Pála danskt ræstingafyrirtæki.

„Þetta fyrirtæki var nánast eingöngu með giggara að störfum hjá sér og tryggði þeim meðal annars veikindarétt. Ástæðan fyrir því að þau geta rekið sitt fyrirtæki þannig er sú að giggararnir búa við ákveðna vörn, sem þýðir að þeir hlaupa ekki í burtu í hefðbundin störf um leið og harðnar í ári. Vinnustaðurinn getur stólað á að fólk láti sig ekki hverfa.“

Á Íslandi er fyrirkomulagið hins vegar þannig að vernd er oftast eingöngu tryggð launþegum og þá í raun jafnvel mun sterkari vernd en þekkist víða erlendis.

„Það er hins vegar öllum til hagsbóta að leyfa gigghagkerfinu að vaxa hér í takt við þróunina erlendis. Til þess að svo geti orðið þarf að brjóta upp þetta þríhliða vinnumarkaðsmódel og bæta við þessu hybrid-fyrirkomulagi fyrir giggara.“

Ísland svolítið svart/hvítt

Herdís Pála bendir sem dæmi á tölur og skrif sem þekktur álitsgjafi á LinkedIn, Hanna Larsson (svokallaður „LinkedIn Top Voice“), birtir en hún skrifar oft um framtíð vinnumarkaða.

Í tölum sem Larsson birti um síðustu mánaðarmót má sjá hvernig norræna velferðar- og kjaramódelið virðist hafa beina tengingu við gigghagkerfið. Þar sem stéttarfélagsaðild er mikil, launþegaréttindi sterk og laun há, eru færri sem starfa sjálfstætt.

Í löndum þar sem velferðar- og kjaramódelið er veikt má hins vegar sjá ótrúlega hátt hlutfall giggara. Væntanlega vegna þess að þar hefur fólk ekki val um annað – Nígería er þar afdrifamikið dæmi.

Spurningin er hins vegar: Er það meðalvegurinn sem virkar best?

Að mati Herdísar Pálu væri það íslensku atvinnulífi mikið til hagsbóta ef gigghagkerfið næði að þróast hraðar og meira í takt við erlenda þróun. Hún nefnir nokkur dæmi máli sínu til stuðnings:

„Á Íslandi eru margir sérhæfðir sérfræðingar of dýrir fyrir eitt fyrirtæki í 100% stöðu. Sem er eðlilegt, því þegar sérfræðiþekking er mjög sérhæfð kallar reksturinn ekki endilega á að þessi þekking sé nýtt nema brot úr ári. Þarna getur vinnuveitandi sparað töluverðan pening á því að fá giggara til að sinna ákveðnum afmörkuðum verkefnum.“

Önnur dæmi sem hún nefnir eru:

• Að mæta árstíðabundnum sveiflum.
• Að brúa bil vegna langtímaveikinda eða leyfa.
• Breytingastjórnun sem litast ekki af innanhússpólitík.

„Giggarar eru ekki hluti af klíkum vinnustaða og það getur stundum hjálpað í breytingastjórnun að fá utanaðkomandi aðila inn, sem horfir ekki á málin út frá innanhússpólitík heldur eingöngu út frá þeim umbótum sem verið er að reyna að ná fram.“

Að ráða utanaðkomandi aðila segir Herdís Pála svo sem ekki óþekkt, en of sjaldgæft.

„Fyrirtæki eru of föst í að kaupa aðeins inn ráðgjöf í stefnumótun eða fyrir verkefni í upplýsingatækni. Þau gætu hins vegar sparað stórfé og aukið gæði með því að nýta oftar sérfræðigiggara á öðrum sviðum. Til dæmis tengt mannauði, fjármálum eða breytingastjórnun.“

Herdís Pála segir ekki ólíklegt að á Íslandi verði til einhvers konar afl, sambærilegt stéttarfélögunum, sem muni þrýsta á aukin réttindi og lágmarksvörn fyrir giggara.

Því í dag er kerfið á Íslandi of svart/hvítt:

 Annaðhvort ertu fastráðinn launþegi með full réttindi eða algjörlega óvarinn verktaki án veikindaréttar.“

Atvinnurekendur eigi alls ekki að hræðast þessa þróun:

„Ef fyrirtæki og samfélagið skapa ekki ákveðna lágmarksvörn munu giggarar flýja í hefðbundin störf um leið og harðnar í ári – og þá missa vinnustaðir aðgang að mikilvægum mannauði.“

Breyttir tímar séu hins vegar að kalla á breytt viðhorf til vinnu og starfsframa, þar sem lífsstíll, sveigjanleiki og frelsi ráða sífellt meiru um hvaða starfsfyrirkomulag fólk velur sér.

Þar til um síðustu áramót starfaði Herdís Pála sem yfirmaður mannauðs hjá EFTA, þá staðsett í Brussel en með innsýn í ólík starfsumhverfi.

„Stofnanir eins og EFTA eru kannski ekki dæmigerðar fyrir giggumhverfið því þar er fólk fyrst og fremst fastráðið. Hins vegar tók ég eftir því að á evrópskum vinnumarkaði almennt var miklu meira framboð af giggurum miðað við það sem við þekkjum hér heima.“

Á Íslandi hafi það lengst af helst verið iðnaðarmenn sem fólk tengir við sjálfstætt starfandi fólk.

„Mögulega er fólk ekki að átta sig á tækifærunum sem felast í gigghagkerfinu vegna þess að fólk skilur ekki fyllilega orðið giggari. Í raun er það þó þannig að allir sem starfa sjálfstætt – hvort sem það er iðnaðarmaður, hárgreiðslumeistari eða sérfræðingur – eru giggarar. Tækifærin liggja í því að nýta þennan mannauð enn betur.“